آخرین به‌روزرسانی: ۱۵ آبان ۱۴۰۵. داده‌ها از آخرین گزارش مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا (NOAA، ۱۶ مهر ۱۴۰۵) است. گزارش بعدی NOAA پنجشنبه ۲۱ آبان منتشر می‌شود و این مطلب با آن به‌روز خواهد شد.
این روزها جست‌وجوی «ال نینو» در ایران بالا رفته و خیلی‌ها می‌پرسند آیا امسال پاییز و زمستان پربارانی در راه است. جواب کوتاه این است: ال نینوی امسال از قوی‌ترین‌هایی است که تا حالا ثبت شده و پژوهش‌ها نشان می‌دهند در ایران معمولاً با پاییز پربارش‌تر همراه است، ولی برای زمستان و برای همه‌ی شهرها نمی‌شود با اطمینان همین را گفت. در این مطلب ساده توضیح می‌دهیم ال نینو چیست، امسال چقدر قوی است و برای ایران چه معنایی دارد.
ال نینو چیست؟
ال نینو (El Niño) گرم شدن غیرعادی آب سطحی در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام، نزدیک خط استوا است. در حالت معمول، بادهای شرقیِ استوایی (بادهای تجاری) آب گرم سطح اقیانوس را از سمت آمریکای جنوبی به سمت آسیا و استرالیا می‌برند و جای آن آب سرد از عمق بالا می‌آید. وقتی این بادها ضعیف می‌شوند، آب گرم به سمت شرق برمی‌گردد و ال نینو شکل می‌گیرد.
این تغییر فقط به اقیانوس محدود نمی‌ماند؛ جای ابرها و بارش‌های بزرگ استوایی جابه‌جا می‌شود و جریان‌های هوا در نقاط دور دنیا، از جمله غرب آسیا، هم تحت تأثیر قرار می‌گیرند.
اسم «ال نینو» در زبان اسپانیایی یعنی «پسر کوچک». ماهیگیران آمریکای جنوبی از قرن هفدهم میلادی متوجه شدند بعضی سال‌ها آب دریا نزدیک کریسمس گرم‌تر می‌شود و اسم این پدیده را از همان‌جا گذاشتند. حالت برعکس آن را لانینا (La Niña) یعنی «دختر کوچک» می‌نامند.
ال نینو، لانینا و حالت خنثی در یک جدول
| حالت | بادهای تجاری | آب شرق اقیانوس آرام | نکته |
|---|---|---|---|
| ال نینو | ضعیف‌تر از معمول | گرم‌تر از معمول | دست‌کم ۰.۵ درجه گرم‌تر از میانگین در چند فصل پشت‌سرهم |
| خنثی | نزدیک معمول | نزدیک معمول | رایج‌ترین حالت |
| لانینا | قوی‌تر از معمول | سردتر از معمول | گاهی بعد از ال نینوهای قوی از راه می‌رسد |
طبق توضیح NOAA، ال نینو و لانینا به‌طور میانگین هر ۲ تا ۷ سال یک بار و بدون برنامه‌ی منظم رخ می‌دهند و هر دوره معمولاً ۹ تا ۱۲ ماه طول می‌کشد. به مجموع این چرخه «نوسان جنوبی ال نینو» یا ENSO می‌گویند.
ال نینوی ۲۰۲۶ چقدر قوی است؟
مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا (CPC، زیرمجموعه‌ی NOAA) در گزارش ۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۶ مهر ۱۴۰۵) وضعیت «هشدار ال نینو» را اعلام کرده و نوشته ال نینو همچنان در حال قوی‌تر شدن است. مهم‌ترین عددهای این گزارش:
- دمای آب در منطقه‌ی شاخص «نینو ۳.۴» حدود ۲.۱ درجه‌ی سانتی‌گراد بالاتر از معمول بوده است.
- احتمال ادامه‌ی ال نینوی قوی تا بسیار قوی تا فصل ژانویه تا مارس ۲۰۲۷ (دی تا اسفند ۱۴۰۵) بیش از ۸۳٪ است.
- احتمال اینکه شاخص در فصل اکتبر تا دسامبر از ۲.۵ درجه بالاتر برود و یک رویداد «تاریخی» ثبت شود، ۸۳٪ اعلام شده است.
سازمان جهانی هواشناسی (WMO) هم در به‌روزرسانی شهریور ۱۴۰۵ نوشته بود ال نینو «کاملاً مستقر شده»، احتمال ادامه‌ی آن تا زمستان تقریباً ۱۰۰٪ است و انتظار می‌رود تا پایان سال میلادی به شدت «بسیار قوی» برسد. همین سازمان تأکید می‌کند که شدت ال نینو مستقیماً به شدت اثر آن در یک منطقه‌ی خاص تبدیل نمی‌شود.
مقایسه با قوی‌ترین ال نینوهای ثبت‌شده
| دوره | اوج شاخص RONI (درجه) | دسته |
|---|---|---|
| ۱۹۸۲–۱۹۸۳ | ۲.۴ | بسیار قوی |
| ۱۹۹۷–۱۹۹۸ | ۲.۳ | بسیار قوی |
| ۲۰۱۵–۲۰۱۶ | ۲.۳ | بسیار قوی |
| ۱۹۹۱–۱۹۹۲ | ۲.۱ | بسیار قوی |
| ۲۰۲۶–۲۰۲۷ | پیش‌بینی: احتمالاً بالای ۲.۵ | در جریان |
دسته‌بندی شدت بر اساس شاخص RONI (میانگین سه‌ماهه): ضعیف ۰.۵ تا ۰.۹، متوسط ۱ تا ۱.۴، قوی ۱.۵ تا ۱.۹ و بسیار قوی ۲ و بالاتر. اگر پیش‌بینی NOAA درست باشد، ال نینوی امسال از هر سه ال نینوی بزرگ چهل سال اخیر قوی‌تر می‌شود.
ال نینو برای بارش ایران چه معنایی دارد؟
ایران از اقیانوس آرام هزاران کیلومتر فاصله دارد، ولی پژوهشگران ایرانی چند دهه است رابطه‌ی ال نینو با بارش کشور را بررسی می‌کنند. خلاصه‌ی یافته‌ها این است:
پاییز: معمولاً پربارش‌تر
دکتر محمدجعفر نظام‌السادات و همکارانش با بررسی بارش پاییزه‌ی ۴۱ ایستگاه از سال ۱۹۵۱ تا ۲۰۰۵ نشان دادند بارش پاییز در سال‌های ال نینو به‌طور معنادار بیشتر و در سال‌های لانینا کمتر بوده است. جنوب‌غرب ایران به این پدیده حساس‌تر بوده و پربارش‌ترین پاییزها وقتی بوده که ال نینو با فاز مثبت یک نوسان دیگر اقیانوس آرام (PDO) همزمان شده است.
پژوهش دیگری از فرانک بهرامی و همکاران (مجله‌ی Climate، ۲۰۲۱) بارش مهر تا دی را در سال‌های ۱۹۵۰ تا ۲۰۱۹ بررسی کرد. در سال‌هایی که اقیانوس از لانینا به سمت ال نینو می‌رفت، ۸ سال از ۱۱ سال پربارش‌تر از معمول بود. برعکس، در هر ۱۰ سالی که ال نینو رو به پایان بود و لانینا شروع می‌شد، بارش کمتر از معمول بود (به‌طور میانگین حدود ۴۴ میلی‌متر کمتر در فصل). بیشترین اثر در شمال‌غرب ایران دیده شد.
زمستان: نامطمئن و گاهی برعکس
نظام‌السادات در پژوهش دیگری درباره‌ی خشکسالی زمستانه نشان داد که اثر ال نینو در زمستان تا حد زیادی برعکس پاییز است. در ایستگاه‌هایی مثل نوشهر، بندر انزلی، زنجان، دزفول، زاهدان، شیراز و اراک، بارش زمستانِ سال‌های ال نینو کمتر از سال‌های لانینا بوده است. در اصفهان، یزد، تبریز، نیشابور، سقز، زابل و بندرعباس رابطه‌ی روشنی دیده نشد. خود پژوهشگر هم یادآوری می‌کند که این رابطه‌ها در دهه‌های مختلف ثابت نبوده‌اند.
| فصل یا منطقه | رابطه با ال نینو (طبق پژوهش‌ها) | اطمینان |
|---|---|---|
| پاییز، به‌ویژه جنوب‌غرب و شمال‌غرب | بارش معمولاً بیشتر | نسبتاً خوب |
| زمستان، سواحل خزر و چند شهر غرب و جنوب | گاهی کم‌بارش‌تر | کم |
| مرکز ایران (اصفهان، یزد) | رابطه‌ی روشنی دیده نشده | ناچیز |
| سال بعد از ال نینوی قوی (گذار به لانینا) | پاییز معمولاً کم‌بارش | نسبتاً خوب |
پس امسال چه انتظاری داشته باشیم؟
- ال نینو بارش را تضمین نمی‌کند. فقط احتمال پاییز پربارش‌تر را بالا می‌برد. عامل‌های دیگری مثل اقیانوس هند و نوسان‌های دیگر هم در بارش ایران نقش دارند.
- بارش زیاد در زمان کوتاه یعنی خطر سیل. در سال‌های پربارش، باران‌های شدید پاییزی در خاک خشک می‌تواند سیلاب ناگهانی بسازد. پیش‌بینی‌ها و هشدارهای سازمان هواشناسی را دنبال کنید.
- یک پاییز خوب خشکسالی را حل نمی‌کند. کمبود آب زیرزمینی و سدها حاصل سال‌ها برداشت زیاد است. ماجرای خشک شدن دریاچه‌ی ارومیه نشان می‌دهد عوامل انسانی چقدر مهم‌اند.
- سال بعد را هم در نظر بگیرید. ال نینوهای خیلی قوی گاهی با لانینا دنبال می‌شوند و طبق همین پژوهش‌ها، پاییزِ سال گذار معمولاً کم‌بارش است.
برای اینکه پیش‌بینی روزانه‌ی شهرتان را دقیق‌تر دنبال کنید، بهترین نرم‌افزارهای هواشناسی را ببینید. اگر هم برای مدرسه درباره‌ی این موضوع تحقیق می‌نویسید، مطلب تحقیق درباره‌ی آب می‌تواند کمک کند.
ال نینو و گرمای جهانی
ال نینو گرمای زیادی از اقیانوس به هوا می‌دهد؛ برای همین سال‌های ال نینوی قوی معمولاً جزو گرم‌ترین سال‌های جهان‌اند. ترکیب ال نینوی قوی با روند گرمایش جهانی باعث می‌شود رکوردهای دمایی در ماه‌های پیش رو دور از انتظار نباشد. اثر آن روی هر کشور اما متفاوت است: بعضی مناطق خشک‌تر و بعضی پرباران‌تر می‌شوند.
سؤال‌های پرتکرار
ال نینو یعنی چه؟
ال نینو یعنی گرم شدن غیرعادی آب سطحی اقیانوس آرام استوایی که الگوی باد و بارش را در بخش بزرگی از جهان تغییر می‌دهد. اسم آن در اسپانیایی یعنی «پسر کوچک».
ال نینو و لانینا چه فرقی دارند؟
در ال نینو آب شرق اقیانوس آرام گرم‌تر و در لانینا سردتر از معمول می‌شود. اثر آن‌ها روی بارش بسیاری از مناطق برعکس هم است.
آیا ال نینو یعنی امسال ایران پرباران است؟
نه لزوماً. پژوهش‌ها نشان می‌دهند پاییزِ سال‌های ال نینو در بخش بزرگی از ایران معمولاً پربارش‌تر بوده، ولی این قانون قطعی نیست و در زمستان رابطه ضعیف یا حتی برعکس است.
ال نینوی ۲۰۲۶ تا کی ادامه دارد؟
طبق گزارش مهر ۱۴۰۵ NOAA، احتمال ادامه‌ی آن تا اسفند ۱۴۰۵ بیش از ۸۳٪ است. ال نینوها معمولاً ۹ تا ۱۲ ماه طول می‌کشند و در زمستان به اوج می‌رسند.
ال نینو هر چند سال یک بار می‌آید؟
به‌طور میانگین هر ۲ تا ۷ سال یک بار، ولی بدون نظم مشخص. ال نینو کمی بیشتر از لانینا رخ می‌دهد.
منابع
یادداشت روش: عددهای وضعیت فعلی ال نینو فقط از گزارش‌های رسمی NOAA و WMO برداشته شده و تاریخ هر گزارش کنار آن آمده است. یافته‌های مربوط به ایران از مقاله‌های داوری‌شده و گزارش‌های پژوهشی است و میانگین چند دهه را نشان می‌دهد، نه پیش‌بینی امسال. برای پیش‌بینی کوتاه‌مدت شهر خودتان به سازمان هواشناسی کشور مراجعه کنید.
