آخرین بهروزرسانی: ۲۵ آبان ۱۴۰۵
بهترین ضربالمثلها برای کلاس پنجم آنهایی است که کوتاه باشند، معنیشان با یک مثال از مدرسه و خانه روشن شود و ترجیحاً در خود کتاب فارسی پنجم آمده باشند؛ مثل «سحرخیز باش تا کامروا باشی»، «دست بالای دست بسیار است» و «جوجهها را آخر پاییز میشمارند». در این مطلب ۲۰ ضربالمثل را با معنی ساده و یک مثال روزمره آوردهایم و جدا کردهایم کدامها را خودمان در متن کتاب فارسی پنجم (چاپ سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶) دیدهایم و کدامها پیشنهاد ماست. آخر مطلب هم یک تمرین جای خالی با پاسخنامه و چند نکته برای انشا گذاشتهایم.
ضربالمثل در کتاب فارسی پنجم کجا آمده است؟
کتاب فارسی پنجم بخشی به اسم «ضربالمثل» ندارد، ولی در چند جا از بچهها میخواهد داستانی را با یک مَثَل جور کنند. ما متن کتاب را ورق زدیم و این سه جا را پیدا کردیم:
- بعد از حکایت «درخت گردکان» (آخر فصل اول): کتاب میپرسد «حکایتی که خواندید، با مفهوم کدام یک از مثلهای زیر ارتباط دارد؟» و شش مَثَل را کنار هم میگذارد.
- درس چهارم، «بازرگان و پسران»، بخش «گوش کن و بگو»: بعد از داستان «کرم شبتاب» پرسیده شده «مضمون این داستان شبیه کدامیک از ضربالمثلهای زیر است؟» و چهار گزینه آمده است.
- فصل ششم، بخش «بخوان و بیندیش»: عنوان این متن خودش یک جملهی مَثَلگونه است: «همه چیز را همگان دانند».
یک اشتباه رایج این است که هر فهرست ضربالمثلی را «ضربالمثلهای کتاب فارسی پنجم» بنامند. برای همین در جدول پایین کنار هر مَثَل نوشتهایم «کتاب» یا «پیشنهادی ما». اگر معلم از شما مَثَلهای خود کتاب را خواسته، سراغ ردیفهای «کتاب» بروید.

جدول ۲۰ ضربالمثل برای کلاس پنجم با معنی و مثال
مثالها را طوری نوشتهایم که یک دانشآموز ۱۱ ساله خودش را در آنها ببیند: کلاس، زنگ ورزش، تکلیف، خواهر و برادر و بازی.
| # | ضربالمثل | معنی ساده | مثال روزمره | منبع |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | سحرخیز باش تا کامروا باشی | کسی که زود شروع میکند، بیشتر به خواستهاش میرسد. | سارا صبح جمعه زود بیدار شد، تکلیفش را تمام کرد و بقیهی روز را با خیال راحت بازی کرد. | کتاب |
| ۲ | دست بالای دست بسیار است | همیشه کسی بهتر از تو هم پیدا میشود؛ مغرور نشو. | علی فکر میکرد بهترین دروازهبان مدرسه است، تا اینکه در مسابقهی منطقه یکی بهتر از او را دید. | کتاب |
| ۳ | ماهی را هر وقت از آب بگیری تازه است | برای شروع یک کار خوب هیچوقت دیر نیست. | نیمهی سال تصمیم گرفتی کتابخواندن را شروع کنی؟ عالی است، ماهی را هر وقت از آب بگیری تازه است. | کتاب |
| ۴ | مرغ همسایه غاز است | چیزهای دیگران همیشه به چشم ما بهتر میآید. | مدادرنگیهای بغلدستیات قشنگتر به نظر میرسد، در حالی که مال خودت هیچ کم ندارد. | کتاب |
| ۵ | عقلش به چشمش است | فقط به ظاهر چیزها نگاه میکند و دربارهشان زود قضاوت میکند. | برادر کوچکم کتابی را فقط به خاطر جلد براقش انتخاب کرد و بعد دید داستانش را دوست ندارد. | کتاب |
| ۶ | جوجهها را آخر پاییز میشمارند | نتیجهی کار را آخرش باید دید، نه اولش. | تیم ما بازی اول را برد، ولی مربی گفت جوجهها را آخر پاییز میشمارند و هنوز چند بازی مانده. | کتاب |
| ۷ | موش توی سوراخ نمیرفت، جارو به دمش میبست | کسی که از پس کار خودش برنمیآید، کار تازهای هم روی دوشش میگذارد. | تکلیف ریاضیام مانده بود، ولی قبول کردم روزنامهدیواری کلاس را هم تنهایی درست کنم! | کتاب |
| ۸ | شب دراز است و قلندر بیدار | هنوز وقت زیاد است و آدم صبور بالاخره کارش را انجام میدهد. | تا امتحان نوبت دوم ماهها مانده؛ شب دراز است و قلندر بیدار، میشود کمکم خواند. | کتاب |
| ۹ | پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شورهزار است | نصیحت کسی که نمیخواهد یاد بگیرد بیفایده است، مثل کاشتن دانه در زمین شور. | چند بار به دوستم گفتم سر کلاس با گوشی بازی نکند؛ گوش نداد تا گوشیاش را گرفتند. | کتاب |
| ۱۰ | شیری یا روباه؟ | کار را با موفقیت انجام دادی یا نه؟ | تا از جلسهی امتحان بیرون آمدم، مادرم پرسید: «خب، شیری یا روباه؟» | کتاب |
| ۱۱ | همه چیز را همگان دانند | هیچکس همه چیز را نمیداند؛ دانش پیش همهی آدمهاست. | برای کاردستی علوم از پدربزرگ، معلم و همکلاسیها کمک گرفتیم و کارمان بهتر شد. | کتاب |
| ۱۲ | یک دست صدا ندارد | کار بزرگ با همکاری درست میشود. | تمیز کردن حیاط مدرسه تنهایی تمام نمیشد، ولی کل کلاس که آمد، نیمساعته تمام شد. | پیشنهادی ما |
| ۱۳ | قطره قطره جمع گردد، وانگهی دریا شود | چیزهای کوچک کنار هم، زیاد و بزرگ میشوند. | هر روز کمی از پول توجیبیام را در قلک انداختم و آخر سال توانستم دوچرخه بخرم. | پیشنهادی ما |
| ۱۴ | کار امروز را به فردا مینداز | کاری را که امروز میشود انجام داد، عقب نینداز. | اگر املای امروز را همین حالا تمرین کنی، فردا شب سرت خلوتتر است. | پیشنهادی ما |
| ۱۵ | تا تنور گرم است نان را بچسبان | از فرصتی که پیش آمده تا تمام نشده استفاده کن. | معلم گفت هر کس سؤال دارد همین حالا بپرسد؛ من هم پرسیدم، چون تا تنور گرم است باید نان را چسباند. | پیشنهادی ما |
| ۱۶ | عجله کار شیطان است | کار با عجله اشتباه دارد. | آزمون را با عجله تحویل دادم و بعد فهمیدم پشت برگه هم سؤال داشت! | پیشنهادی ما |
| ۱۷ | با یک گل بهار نمیشود | با یک کار کوچک یا یک موفقیت، همه چیز درست نمیشود. | یک بیست در علوم خوب است، ولی با یک گل بهار نمیشود؛ باید بقیهی درسها را هم خواند. | پیشنهادی ما |
| ۱۸ | کار از محکمکاری عیب نمیکند | دقت و احتیاط بیشتر هیچ ضرری ندارد. | شب قبل از اردو، یک بار دیگر کیفم را نگاه کردم که چیزی جا نماند. | پیشنهادی ما |
| ۱۹ | هر چه بکاری همان را درو میکنی | نتیجهی کار هر کس شبیه همان کاری است که کرده. | کسی که همیشه به بقیه کمک میکند، روزی که خودش گیر کند تنها نمیماند. | پیشنهادی ما |
| ۲۰ | دوستی خاله خرسه | کمکی که از روی نادانی است و به جای فایده ضرر میزند. | دوستم برای اینکه کمکم کند، جواب تمرین را جای من نوشت و معلم هر دویمان را صدا کرد. | پیشنهادی ما |
ریشهی «دوستی خاله خرسه» داستانی در مثنوی مولوی است: مردی خرسی را از چنگ اژدها نجات میدهد، خرس با او دوست میشود و وقتی مرد خوابیده، برای راندن مگس از صورت او سنگ بزرگی برمیدارد و به جای مگس صورت مرد را له میکند. داستان کامل و درسهایش را در مطلب معنی ضربالمثل دوستی خاله خرسه نوشتهایم.
دو داستان کوتاه از خود کتاب
حکایت درخت گردکان
مردی سوار بر الاغ زیر درخت گردو کنار یک جالیز خربزه استراحت میکند و با خودش میگوید چرا خربزهی به این بزرگی روی بوتهای کوچک است و گردوی کوچک روی درختی به این بلندی. همان وقت گردویی از درخت روی پیشانیاش میافتد و او خدا را شکر میکند که خربزه روی سرش نیفتاده. کتاب بعد از این حکایت از بچهها میخواهد بگویند کدام مَثَل با آن جور است؛ این سؤال را با همکلاسیهایتان بحث کنید، چون جوابدادنش فکر کردن میخواهد نه حفظ کردن.
کرم شبتاب و میمونها
در داستانی که بخش «گوش کن و بگو»ی درس چهارم به آن میپردازد، چند میمون کرم شبتاب را با آتش اشتباه میگیرند و رویش هیزم میریزند. پرندهای نصیحتشان میکند، اما گوش نمیدهند. برای همین مَثَل «پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شورهزار است» بیشتر از بقیهی گزینهها به این داستان میخورد.
تمرین: جای خالی را با ضربالمثل مناسب پر کن
- رضا گفت دیگر برای یاد گرفتن شنا دیر شده، ولی مربی گفت: «ماهی را ………… تازه است.»
- تیم ما فقط بازی اول را برده بود و همه جشن گرفته بودند. معلم ورزش گفت: «جوجهها را ………… میشمارند.»
- زهرا فکر میکرد اسباببازیهای دختر همسایه از مال خودش بهتر است. مادرش خندید و گفت: «مرغ همسایه ………… است.»
- ده نفر از بچهها با هم کتابخانهی کلاس را مرتب کردند، چون یک دست ………… .
- مهدی در مسابقهی حساب ذهنی اول مدرسه شد، اما در مسابقهی استان دید ………… بسیار است.
پاسخنامه: ۱) هر وقت از آب بگیری ۲) آخر پاییز ۳) غاز ۴) صدا ندارد ۵) دست بالای دست
چطور ضربالمثل را در انشا به کار ببریم؟
- یک انشا، یک یا دو مَثَل: اگر در هر بند یک ضربالمثل بیاورید، متن شلوغ و تصنعی میشود.
- مَثَل را به اتفاقی واقعی وصل کنید: اول ماجرای خودتان را بنویسید، بعد بگویید «اینجا بود که فهمیدم دست بالای دست بسیار است». این کار از آوردن مَثَل در جملهی اول طبیعیتر است.
- برای پایان انشا عالی است: یک مَثَل کوتاه در بند آخر، نتیجهی حرف شما را در یک جمله جمع میکند.
- درست بنویسید: شکل جاافتادهی مَثَل را عوض نکنید؛ مثلاً «سحرخیز باش تا کامروا باشی» را «زود بیدار شو تا موفق شوی» ننویسید.
- معنی را بلد باشید: اگر مطمئن نیستید، اول معنی را در جدول بالا یا در فهرست ضربالمثلهای کوتاه با معنی ببینید و بعد از آن استفاده کنید.
سؤالهای پرتکرار
کتاب فارسی پنجم چند ضربالمثل دارد؟
در بخشهایی که ما بررسی کردیم، ۱۰ مَثَل در دو پرسش کتاب آمده (شش مَثَل بعد از حکایت درخت گردکان و چهار گزینه در درس چهارم) و یک مَثَل هم عنوان بخش «بخوان و بیندیش» فصل ششم است. در متن کتاب نگارش پنجم همان سال، ضربالمثلی در تمرینها ندیدیم.
«شیری یا روباه؟» ضربالمثل است؟
بله، از کنایههای پرکاربرد فارسی است و کتاب هم آن را در میان گزینههای پرسش «کدام ضربالمثل» آورده است. شیر نشانهی پیروزی و روباه نشانهی شکست است.
ضربالمثل با کنایه چه فرقی دارد؟
ضربالمثل معمولاً جملهای کامل با یک پند است، مثل «یک دست صدا ندارد». کنایه عبارتی کوتاه است که معنای دیگری میدهد، مثل «آب در هاون کوبیدن» به معنی کار بیهوده. کتاب فارسی پنجم در درس چهارم هر دو را آورده است.
برای کلاس ششم چه ضربالمثلهایی لازم است؟
کتاب نگارش ششم در کارگاه نویسندگی چند درس، ضربالمثلهای تازهای میدهد که باید دربارهاش یک بند نوشت. فهرست آنها را جداگانه آماده کردهایم.
منابع
این مطلب را تحریریهی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. مثالهای روزمره، تمرین جای خالی و اینفوگرافیک را خودمان آماده کردهایم.



