آخرین بهروزرسانی: ۲۹ آبان ۱۴۰۵
صفت کلمهای است که همراه اسم میآید و ویژگی و چگونگی آن را بیان میکند (کتاب «خوب») یا آن را از نظر اشاره، شمار، پرسش، تعجب و ابهام مشخص میکند (کتاب «این»، «دو» کتاب). صفتهای بعد از اسم «وابستهی پسین» و صفتهای قبل از اسم «وابستهی پیشین» نام دارند. در این مطلب روش پیدا کردن صفت، صفت بیانی و پنج نوعش، صفت برتر و برترین و همهی صفتهای پیشین را با جدول و مثال آوردهایم و نوشتهایم هرکدام در کدام کتاب درسی تمرین میشود. تمرین ۱۰ سؤالی با پاسخنامه و چکلیست هم در انتهای مطلب است.
کتاب درسی صفت را چطور تعریف میکند؟
فرهنگ معین صفت را کلمهای میداند که «به اسم افزوده میشود تا حالت و چگونگی آن را بیان کند». کتاب فارسی نهم در درس دوم، صفتها را بر اساس جایشان در گروه اسمی دستهبندی میکند: وابستههایی که «پیش از اسم آورده شوند و مفاهیمی چون اشاره، شمارش، پرسش، تعجب و…» را بیان کنند، «پیشین»اند، و آنهایی که «پس از اسم به کار روند و ویژگیهای اسم را بازگو کنند»، «پسین». مثالهای کتاب: «این آیات»، «چهار دانشآموز»، «کدام ورزش؟» و «مقالهٔ خوب».
بیشترِ تمرینهای صفت در فارسی هشتم آمده است. این جدول را از روی تمرینهای خود درسها ساختهایم:
| کتاب و درس | تمرین مربوط به صفت |
|---|---|
| فارسی هفتم، درس ۱۶ | ترکیبهای وصفی و اضافی را مشخص کنید |
| فارسی هشتم، درس ۹ | صفت بیانی؛ گسترش اسم با صفت (کاشف ← کاشف بزرگ) |
| فارسی هشتم، درس ۱۱ | صفت بیانی و صفت اشاره در تجزیهی جمله |
| فارسی هشتم، درس ۱۲ | وابستهی پیشین و پسین؛ صفت پرسشی و تعجبی |
| فارسی هشتم، درس ۱۳ | ترکیب وصفی و اضافی؛ «نخستین» بهعنوان وابستهی پیشین |
| فارسی هشتم، درس ۱۴ | گروه اسمی با صفت اشاره |
| فارسی هشتم، درسهای ۱۶ و ۱۷ | صفت مبهم («هر»)، اشاره، تعجبی و بیانی |
| فارسی نهم، درس ۲ | تعریف وابستههای پیشین و پسین |
| فارسی نهم، درس ۴ | صفت برتر و برترین |

پیدا کردن صفت در جمله در پنج قدم
- اسم اصلی (هسته) را پیدا کن. در «این دو کتاب قدیمی»، هسته «کتاب» است.
- به کلمههای قبل و بعد از هسته نگاه کن. قبل از اسم: صفت پیشین؛ بعد از اسم: صفت بیانی یا مضافالیه.
- آزمون «ـتر» را بزن. اگر کلمهی بعد از اسم «ـتر» بگیرد، صفت بیانی است: کتاب قدیمی ← کتاب قدیمیتر. «کتاب علی» این آزمون را رد میکند؛ «علی» مضافالیه است.
- برای کلمهی پیشین بپرس چه کاری میکند. اشاره میکند (این)؟ میشمارد (دو)؟ میپرسد (کدام)؟ تعجب میکند (چه)؟ نامعین است (هر)؟
- مطمئن شو اسمی کنارش هست. «این» در «این را بخوان» صفت نیست، ضمیر است؛ صفت همیشه با اسم میآید.
صفت بیانی و انواع آن
صفت بیانی ویژگی اسم را میگوید و معمولاً بعد از اسم، با کسره، میآید. دستورهای سنتی آن را پنج نوع میدانند. صفت فاعلی و مفعولی از بن فعل ساخته میشوند؛ اگر بن را فراموش کردهای، مطلب فعل چیست را ببین.
| نوع | ساخت | مثال در گروه اسمی |
|---|---|---|
| ساده (مطلق) | یک کلمهی ساده | هوای سرد، خانهی بزرگ |
| فاعلی | بن مضارع + ـنده، ـان، ـا / بن + ـار | پرندهی خواننده، کودک خندان، مرد دانا، زن خریدار |
| مفعولی | بن ماضی + ـه | لیوان شکسته، نامهی نوشته |
| نسبی | اسم + ـی، ـین، ـینه، ـانه | فرش ایرانی، انگشتر زرین، شال پشمینه، رفتار کودکانه |
| لیاقت | مصدر + ـی | جای دیدنی، آب خوردنی |
صفت برتر و برترین
فارسی نهم در درس چهارم میگوید: «نشانهٔ صفت برتر یا تفضیلی، پسوند «تر» است» و «نشانهٔ صفت «برترین» یا «عالی»، پسوند «ترین» است.» صفت برتر برای مقایسهی دو چیز است و صفت برترین یکی را از همه بالاتر مینشاند.
| صفت ساده | برتر (تفضیلی) | برترین (عالی) |
|---|---|---|
| پاک | پاکتر | پاکترین |
| مهربان | مهربانتر | مهربانترین |
| خوب | بهتر | بهترین |
صفت برتر معمولاً بعد از اسم میآید و صفت برترین قبل از اسم: «راهی کوتاهتر پیدا کردیم» و «کوتاهترین راه را انتخاب کن». کتاب نهم هم تصریح میکند صفت برترین «وابستهٔ پیشین» است.
صفتهای پیشین با مثال
| نوع | کلمههای رایج | مثال |
|---|---|---|
| اشاره | این، آن، همین، همان | همان کلاس |
| پرسشی | کدام، چه، چند، چندم | کدام کتاب را خواندی؟ |
| تعجبی | چه، عجب | چه هوای خوبی! |
| مبهم | هر، همه، چند، فلان، هیچ | هر روز ورزش میکنم. |
| شمارشی اصلی | یک، دو، صد… | دو مداد خریدم. |
| شمارشی ترتیبی | نخستین، پنجمین… | پنجمین جلسه |
| عالی (برترین) | اسم + ـترین | بهترین دوستم |
صفت شمارشی ترتیبی با «ـُم» بعد از اسم میآید و پسین است: «جلسهی پنجم». همان عدد با «ـُمین» قبل از اسم میآید و پیشین است: «پنجمین جلسه».
ترکیب وصفی و ترکیب اضافی
اسم و صفت بیانی با هم ترکیب وصفی میسازند: «احساس خوب»، «صدای بلند». اسم و اسم ترکیب اضافی میسازند: «اسم من»، «درخت بلوط». این مثالها از تمرین درس شانزدهم فارسی هفتم است. روشهای تشخیص و مثالهای بیشتر را در مطلب ترکیب وصفی چیست آوردهایم.
اشتباههای رایج دانشآموزان
- ضمیر اشاره را صفت گرفتن: «این» در «این را بخوان» ضمیر است؛ در «این کتاب را بخوان» صفت اشاره.
- یکسان دانستن «چند»: در «چند کتاب داری؟» پرسشی است و در «چند کتاب خریدم» مبهم.
- یکسان دانستن «چه»: «چه رنگی؟» پرسشی است و «چه رنگ قشنگی!» تعجبی.
- مسند را صفتِ وابسته گرفتن: در «کتاب خوب است»، «خوب» مسند است؛ در «کتاب خوب را خواندم»، صفت بیانی.
- مضافالیه را صفت بیانی گرفتن: «کیف مریم» ترکیب اضافی است؛ آزمون «ـتر» را بزن.
- جمع بستن صفت: صفت فارسی با اسم جمع نمیشود: «کتابهای خوب»، نه «کتابهای خوبها».
تمرین ۱۰ سؤالی صفت
- صفتهای بیانی را پیدا کن: «دوست مهربانم کتاب جالبی به من داد.»
- نوع «این» در «این کتاب مال من است» چیست؟
- نوع «کدام» در «کدام رنگ را دوست داری؟» چیست؟
- در «چه هوای خوبی!» نوع «چه» و «خوب» را بنویس.
- نوع «هر» در «هر روز ورزش میکنم» چیست؟
- «سومین جلسه» و «جلسهی سوم» چه فرقی دارند؟
- نوع صفت بیانی «خواننده» در «پرندهی خواننده» و «شکسته» در «لیوان شکسته» چیست؟
- نوع «ایرانی» و «خوردنی» را بنویس.
- ترکیب وصفی یا اضافی؟ «کیف چرمی» و «کیف مریم».
- آیا «این» در «این را بخوان» صفت است؟
پاسخنامه
- مهربان، جالب
- صفت اشاره (وابستهی پیشین)
- صفت پرسشی
- چه: صفت تعجبی؛ خوب: صفت بیانی
- صفت مبهم
- هر دو شمارشی ترتیبیاند؛ «سومین» پیشین است و «سوم» پسین.
- خواننده: فاعلی؛ شکسته: مفعولی
- ایرانی: نسبی؛ خوردنی: لیاقت
- کیف چرمی: وصفی؛ کیف مریم: اضافی
- نه؛ اسمی بعدش نیامده، پس ضمیر اشاره است.
چکلیست تشخیص صفت (برای چاپ)
- ☐ هستهی گروه اسمی را پیدا کردم.
- ☐ جای کلمه را نسبت به اسم نوشتم: پیشین یا پسین.
- ☐ برای کلمهی پسین آزمون «ـتر» را زدم.
- ☐ نوع صفت پیشین را از کاری که میکند معلوم کردم.
- ☐ «چه» و «چند» را با توجه به معنای جمله تشخیص دادم.
- ☐ اگر اسمی همراهش نبود، آن را صفت حساب نکردم.
- ☐ صفت را از مسند (قبل از «است») جدا کردم.
سؤالهای پرتکرار
فرق صفت و مسند چیست؟
صفت وابستهی اسم و جزئی از گروه اسمی است؛ مسند جزء مستقل جمله است که با فعل اسنادی میآید. «سرد» در «هوای سرد» صفت است و در «هوا سرد است» مسند.
آیا صفت میتواند نهاد باشد؟
وقتی اسمش حذف شود و صفت جای آن بنشیند، بله: «دانا کم میگوید» یعنی «آدم دانا کم میگوید». روش پیدا کردن نهاد را در مطلب نهاد چیست ببینید.
صفت بیانی همیشه بعد از اسم میآید؟
بیشتر وقتها بله. در شعر و نثر ادبی گاهی پیش از اسم مینشیند و کسرهی بینشان حذف میشود، مثل «بزرگمرد» به جای «مرد بزرگ».
منابع
این مطلب را تحریریهی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. جدول درسبهدرس، مثالها، تمرین، چکلیست و اینفوگرافیک را خودمان آماده کردهایم.





