به گزارش خبرگزاری رکنا، دکتر نسیبه زنجری، کارشناس سلامت و رفاه اجتماعی میگوید خانه سالمندان نباید جایگزین خانواده باشد، بلکه باید بخشی از یک نظام جامع مراقبت از سالمندان محسوب شود؛ نظامی که در آن حفظ استقلال، کیفیت زندگی، کرامت انسانی و ارتباط مستمر سالمند با خانواده در اولویت قرار دارد. نویسندهی «آیندهپژوهی سالمندی جمعیت در ایران: پیشرانها و سناریوها» سالهاست در حوزهی سالمندان فعالیت میکند و معتقد است سرعت سالمند شدن جمعیت در ایران به مراتب از کشورهای دیگر بیشتر شده و لازم است زیرساختهای لازم از سوی نهادهای اجتماعی آماده شود. با او در مورد این گروه مهم جامعه یعنی سالمندان که از اعضای مهم خانوادههاست به گفتگو نشستیم.
خانوادههای ایرانی چقدر آمادهی ورود به دورهی افزایش سالمندان هستند؟
به این نکته باید توجه داشت که سرعت سالمند شدن جمعیت در ایران بهمراتب بیشتر از کشورهای دیگر است. برای مثال، اگر فرانسه ۱۲۰ سال فرصت داشته تا وارد مرحله سالمندی جمعیت شود، این فرآیند در ایران تنها حدود ۲۰ سال به طول میانجامد. بنابراین، ایران با سرعت بسیار بیشتری نسبت به سایر کشورها وارد دوره سالمندی جمعیت شده است.
به همین دلیل، یکی از مهمترین چالشهای کشور، تأخیر در سیاستگذاری در حوزه سالمندی است که ناشی از پذیرفته نشدن مسئله سالمندی بهعنوان یک مسئله جدی از سوی نهادهای اجتماعی است که بهعنوان موضوعی مربوط به آینده تلقی میشود. در حالی که پاسخگویی به نیازهای سالمندان آینده، مستلزم ایجاد زیرساختها از امروز است.
از اینرو، در سطح جامعه لازم است زیرساختهای نظام مراقبتهای طولانیمدت، خدمات توانبخشی، پوششهای بیمهای، توسعه ظرفیت نیروی انسانی و آموزش مراقبان سالمندان از هماکنون مورد برنامهریزی قرار گیرد.
در سطح خانواده نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. اگر بپذیریم میانسالان امروز سالمندان فردا هستند، لازم است از هماکنون سبک زندگی افراد اصلاح شود و آمادگیهای لازم از جمله برنامهریزی مالی، حفظ سلامت و پیشگیری از بیماریها، مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، ساختار خانواده در ایران نیز دستخوش تغییرات اساسی شده است. کاهش تعداد فرزندان، افزایش اشتغال زنان و تغییر الگوهای زندگی خانوادگی موجب شده که در آینده امکان مراقبت خانوادگی از سالمندان محدودتر شود. همچنین، با افزایش تعداد زنان بازنشسته، سالمندان مجرد و سالمندان بدون فرزند، الگوی سالمندی در کشور با گذشته تفاوت خواهد داشت. این تحولات، که نتیجه تغییرات جمعیتی و اجتماعی سالهای اخیر است، ضرورت برنامهریزی و سیاستگذاری دقیق و آیندهنگر در حوزه سالمندی را بیش از پیش آشکار میکند.
از نظر شما خانه سالمندان در رفاه اجتماعی خانوادهها که نقشی دارد، آیا این باور که از قدیم وجود داشته که فرزندان نباید سالمند را به خانه سالمندان بسپرند، باور درستی است؟
نگاهی که به خانههای سالمندان وجود دارد، نباید صفر و یکی باشد؛ یعنی نه اینگونه که تصور کنیم سالمندان تحت هیچ شرایطی نباید به این مراکز سپرده شوند و نه اینکه این مراکز تنها راهحل مراقبت از سالمندان باشند.
در همه کشورها خانههای سالمندان با الگوهای مختلف، بهعنوان بخشی از نظام مراقبت از سالمندان شکل گرفتهاند. فلسفه وجودی آنها جایگزینی خانواده نیست، بلکه حمایت از خانواده و تکمیل خدمات مراقبتی است. در برخی موارد، مانند سالمندان مبتلا به بیماریهای پیچیدهای نظیر زوال عقل، آلزایمر، ارائه مراقبت تخصصی در مراکزی مانند خانههای سالمندان میتواند مناسبتر و ایمنتر از مراقبت در منزل باشد.
در عین حال، حتی در کشورهایی با نظامهای پیشرفته که انواع مراکز نگهداری سالمندان را توسعه دادهاند، همچنان بر نقش خانواده در فرآیند مراقبت تأکید میشود. به دلیل آنکه خانواده تنها نقش مراقبت فیزیکی و ابزاری را بر عهده ندارد، بلکه مهمترین منبع حمایت عاطفی، روانی و اجتماعی سالمند به شمار میرود.
بنابراین، وجود انواع مراکز مراقبت از سالمندان، از جمله مراکز شبانهروزی، مراکز مراقبت روزانه و سایر خدمات حمایتی، ضروری است. برای مثال، مراکز مراقبت روزانه این امکان را فراهم میکنند که خانوادهها در ساعات مشخصی عزیزان خود را به این مراکز بسپارند، به امور شغلی و شخصی خود رسیدگی کنند و سپس سالمند را دوباره به منزل بازگردانند.
در نتیجه، این خدمات باید در کنار خانواده و بهعنوان مکمل آن تعریف شوند و نباید نقش خانههای سالمندان صرفاً با نگاهی منفی یا بهعنوان جایگزین خانواده مورد قضاوت قرار گیرد.
به نظر شما آیا در حال حاضر خانه سالمندان محل مناسبی برای نگهداری از افراد مسن است؟
نمیتوان درباره همه این مراکز حکم کلی صادر کرد و کیفیت خدمات در تمامی خانههای سالمندان در سطح کشور و حتی در شهرهای مختلف یکسان نیست. برای ارزیابی، استانداردها و شاخصهای مشخصی وجود دارد که ابعاد مختلفی مانند کیفیت مراقبتهای پزشکی و پرستاری، خدمات توانبخشی، فعالیتهای اجتماعی، وضعیت نیروی انسانی و امکانات را مورد سنجش قرار میدهد. بنابراین، ضروری است که فرآیندهای ارزیابی، نظارت و اعتباربخشی این مراکز بهصورت مستمر، دقیق و نظاممند انجام شود تا کیفیت خدمات ارتقا یابد و استانداردهای مراقبتی حفظ شود.
نباید فراموش کنیم که خانه سالمندان باید آخرین حلقه زنجیره مراقبت از سالمندان باشد. در سراسر دنیا بر رویکرد «سالمندی در محل» تأکید میشود؛ یعنی تا حد امکان سالمند بتواند در خانه زندگی کند و با حفظ استقلال خود از انواع خدمات بهرهمند شود.
تنها در شرایطی که ادامه زندگی در منزل به دلیل شدت بیماری، ناتوانی یا نبود امکان ارائه مراقبت مناسب امکانپذیر نباشد، استفاده از مراکز مراقبت شبانهروزی و خانههای سالمندان بهعنوان آخرین گزینه در زنجیره خدمات مراقبتی مطرح میشود.
خانهی سالمندان چه مشکلاتی را ممکن است برای سالمندان از نظر اجتماعی ایجاد کند؟
اگر پس از ورود سالمند به مراکز مراقبتی بهویژه مراکز نگهداری شبانهروزی، ارتباط او با خانواده بهتدریج قطع یا بسیار محدود شود، میتواند پیامدهای منفی قابلتوجهی برای سلامت و کیفیت زندگی سالمند به همراه داشته باشد. از جمله این پیامدها میتوان به احساس تنهایی، کاهش مشارکت اجتماعی، کاهش احساس استقلال، تضعیف حس مفید بودن و افزایش خطر ابتلا به افسردگی اشاره کرد.
این مسئله تا حد زیادی ناشی از آن است که سالمند از همسایگان، دوستان، شبکه ارتباطی خانواده و فضایی که سالها در آن زندگی کرده، جدا میشود. بنابراین، سازگاری با محیط جدید نیازمند زمان و حمایت است و اگر این فرآیند بهدرستی مدیریت نشود، میتواند دشوار و تنشزا باشد.
در مقابل، اگر مراکز مراقبتی بتوانند زمینه مشارکت سالمندان در فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و داوطلبانه را فراهم کنند و در عین حال ارتباط مستمر و مؤثر سالمند با اعضای خانواده حفظ شود، بسیاری از آثار منفی ناشی از اقامت در این مراکز کاهش خواهد یافت. در چنین شرایطی، سالمند احساس تعلق، حمایت و مشارکت بیشتری خواهد داشت و سازگاری او با محیط جدید نیز آسانتر خواهد شد.
فکر میکنید روش دیگر برای نگهداری از سالمندان بهتر نیست، مانند ایجاد مرکز موقت برای نگهداری از آنان مانند مهد کودک که مدتی را در کنار خانوادههایشان باشند؟
بله، الگوی مراقبتی در بسیاری از کشورهای پیشرفته بهطور گسترده توسعه یافته و به خانههای سالمندان شبانهروزی محدود نمیشود و انواع مختلفی از مراکز مراقبتی را در بر میگیرد. در ایران، خانههای سالمندان شبانهروزی بیشتر شناخته شدهاست.
در این مراکز، سالمندان در طول روز حضور دارند و از خدمات متنوعی مانند توانبخشی، مراقبتهای سلامت، فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی، برنامههای آموزشی و ورزش بهرهمند میشوند و در پایان روز به منزل در کنار خانواده بازمیگردند. این الگو ضمن حفظ استقلال سالمند، امکان بهرهمندی او از خدمات تخصصی و تعاملات اجتماعی را نیز فراهم میکند.
مراکز مراقبت روزانه مزایای متعددی دارند. از یک سو، بخشی از بار مراقبت از دوش خانواده برداشته میشود و اعضای خانواده فرصت بیشتری برای رسیدگی به امور شغلی و شخصی خود پیدا میکنند. از سوی دیگر، سالمند ضمن حفظ ارتباط با خانواده، استقلال و کیفیت زندگیاش نیز تا حد زیادی حفظ میشود. به همین دلیل، توسعه مراکز مراقبت روزانه یکی از سیاستهای مهم در بسیاری از کشورهای جهان به شمار میرود. گسترش این خدمات میتواند نقش مؤثری در ارتقای سلامت روان سالمندان، کاهش بار مراقبتی خانوادهها، پیشگیری از فرسودگی مراقبان و در نهایت بهبود کیفیت مراقبت از سالمندان داشته باشد.
کشورهای پیشرفته چه ویژگیهایی را در خانه سالمندان رعایت میکنند که در ایران رعایت نمیشود؟
به نظر من، مهمترین نکته در تجربه کشورهای پیشرفته این است که تمرکز آنها صرفاً بر نگهداری فیزیکی سالمندان نیست، بلکه بیش از هر چیز بر حفظ کیفیت زندگی، استقلال و کرامت سالمند تأکید دارند. هدف این نظامهای مراقبتی تنها افزایش طول عمر نیست، بلکه فراهم کردن شرایطی است که سالمند بتواند با بالاترین سطح کیفیت زندگی، احساس ارزشمندی و مشارکت اجتماعی به زندگی خود ادامه دهد.
در این کشورها، خدمات مراقبتی بر اساس رویکرد «مراقبت فردمحور» ارائه میشود؛ به این معنا که نیازها، ترجیحات و شرایط هر سالمند بهصورت اختصاصی مورد توجه قرار میگیرد و برنامه مراقبتی متناسب با ویژگیهای او طراحی میشود.
همچنین، ارائه خدمات معمولاً توسط تیمهای چندرشتهای انجام میشود. در کنار پزشک و پرستار، متخصصانی مانند روانشناس، مددکار اجتماعی، کاردرمانگر و فیزیوتراپیست در فرآیند مراقبت حضور دارند تا تمامی ابعاد سلامت جسمی، روانی و اجتماعی سالمند پوشش داده شود.
علاوه بر مراقبتهای پزشکی و توانبخشی، برنامههای منظم فرهنگی، اجتماعی، آموزشی و تفریحی بخش مهمی از خدمات این مراکز را تشکیل میدهد. از سوی دیگر ارتباط مستمر میان سالمند، با خانواده بهعنوان یکی از ارکان اصلی مراقبت و با تیم مراقبتی حفظ میشود.
یکی دیگر از ویژگیهای مهم این مراکز، توجه به طراحی محیط زندگی سالمندان است. تلاش میشود محیط تا حد امکان شبیه فضای خانه باشد تا احساس امنیت، آرامش و تعلق در سالمند تقویت شود. برای مثال، امکان استفاده از وسایل شخصی، عکسهای خانوادگی، یادگاریها و اشیاء خاطرهانگیز برای سالمند فراهم میشود تا سازگاری با محیط جدید آسانتر شده و احساس زندگی در خانه برای او حفظ شود.
در کنار همه این موارد، کیفیت خدمات و عملکرد مراکز بهصورت مستمر توسط نهادهای مسئول ارزیابی و نظارت میشود و رعایت حقوق، کرامت انسانی و حق انتخاب سالمندان از اصول اساسی این نظامها به شمار میرود. بهویژه حفظ استقلال سالمند، حتی در صورت نیاز به دریافت خدمات مراقبتی، یکی از مهمترین اهداف این رویکرد است.
بنابراین، آنچه در تجربه کشورهای پیشرفته بیش از همه مورد توجه قرار دارد، صرفاً افزایش طول عمر سالمندان نیست؛ بلکه ارتقای کیفیت زندگی، حفظ عزت و کرامت انسانی، تقویت استقلال فردی و فراهم کردن زمینه مشارکت اجتماعی آنان است.
نهادها باید چه اقداماتی انجام بدهند تا وضعیت خانه سالمندان در ایران بهتر شود؟
بهبود وضعیت خانههای سالمندان باید در چارچوب یک نگاه جامع به نظام مراقبت از سالمندان در کشور مورد توجه قرار گیرد. خانه سالمندان نباید تنها راهحل مراقبت از سالمندان تلقی شود، بلکه باید بهعنوان یکی از اجزای «نظام جامع مراقبت طولانیمدت» (Long-Term Care) در کنار سایر خدمات مراقبتی تعریف شود.
در این راستا، نخستین گام، تدوین استانداردهای مشخص برای ارزیابی کیفیت مراکز مراقبتی و استقرار نظام نظارت و اعتباربخشی مستمر است تا کیفیت خدمات ارائهشده بهصورت منظم پایش و ارتقا یابد. همچنین، کارکنان این مراکز باید آموزشهای تخصصی و بهروز در زمینه مراقبت از سالمندان، بهویژه سالمندان مبتلا به زوال عقل، آلزایمر، بیماریهای مزمن و سایر شرایط پیچیده سالمندی دریافت کنند تا بتوانند خدماتی متناسب با نیازهای این گروه ارائه دهند.
از سوی دیگر، توسعه خدمات مراقبت در منزل و مراکز مراقبت روزانه باید بهعنوان یکی از اولویتهای نظام سلامت و رفاه اجتماعی دنبال شود تا خانوادهها گزینههای متنوعی برای مراقبت از سالمندان در اختیار داشته باشند و خانههای سالمندان شبانهروزی تنها در موارد ضروری مورد استفاده قرار گیرند.
حمایتهای مالی و بیمهای نیز نقش بسیار مهمی در این نظام دارد. خانوادههایی که مسئولیت مراقبت از سالمندان را بر عهده دارند، باید از حمایتهای مؤثر، از جمله پوششهای بیمهای و تسهیلاتی مانند مرخصی مراقبتی برخوردار شوند تا این مسئولیت را با فشار کمتری انجام دهند.
همچنین، در هر مرکز مراقبتی باید حفظ ارتباط مستمر سالمند با خانواده بهعنوان یک اصل اساسی مورد توجه قرار گیرد. این ارتباط نقش مهمی در پیشگیری از انزوای اجتماعی، احساس تنهایی، افسردگی و کاهش کیفیت زندگی سالمندان دارد و نباید به دلیل اقامت در مراکز مراقبتی تضعیف شود.
در نهایت، یکی از مهمترین نیازهای آینده کشور، استقرار نظام جامع مراقبت طولانیمدت است. با توجه به روند سریع سالمند شدن جمعیت، ایجاد زیرساختهای این نظام باید از امروز آغاز شود؛ از جمله طراحی سازوکارهای بیمهای، تأمین منابع مالی، توسعه خدمات مراقبتی، تربیت نیروی انسانی متخصص و ایجاد زیرساختهای لازم برای ارائه خدمات بلندمدت به سالمندان.
واقعیت این است که در سالهای آینده، مراقبت از سالمندان بهتنهایی از عهده خانوادهها خارج خواهد بود. از اینرو، موفقیت کشور در مواجهه با پدیده سالمندی، مستلزم شکلگیری نظام منسجم و هماهنگ میان خانواده، نظام سلامت، نظام رفاه و سایر نهادهای اجتماعی است. تنها با چنین نگاه جامعی میتوان آیندهای همراه با کیفیت زندگی، کرامت، امنیت و رفاه بیشتر برای سالمندان کشور رقم زد.
