رکنا: بعضی آدم از خبر قتل، پرونده های جنایی، سرقت و ناپدید شدن افراد فرار نمی کنند؛ برعکس، روی خبر کلیک می کنند، جزئیات پرونده را می خوانند، سراغ تصاویر می روند و حتی ساعت ها پادکست و مستند جنایی دنبال می کنند. عجیب تر اینکه گاهی همین آدم ها بعد از تمام شدن داستان، از ترس تنها ماندن یا خوابیدن در تاریکی حرف می زنند. چرا چیزی که می ترساند، همزمان می تواند جذاب باشد؟
روانشناسان برای بخشی از این رفتار از مفهوم کنجکاوی بیمارگونه یا کنجکاوی درباره امور تهدیدکننده استفاده می کنند. پژوهش ها نشان داده اند که علاقه به موضوعات خطرناک، خشونت و مرگ لزوما نشانه اختلال روانی نیست و می تواند یک تفاوت فردی نسبتا پایدار باشد. در یک پژوهش گسترده که به ساخت مقیاس کنجکاوی بیمارگونه انجامید، افرادی که این ویژگی را بیشتر داشتند، تمایل بیشتری به دنبال کردن اطلاعات مرتبط با تهدید و محتوایی داشتند که خطر در مرکز آن قرار داشت. اما یک نکته مهم وجود دارد: بسیاری از افراد دنبال خود مرگ نیستند؛ دنبال فهمیدن چیزی هستند که به مرگ یا حادثه منجر شده است. چه اتفاقی افتاد؟ قاتل چه انگیزه ای داشت؟ پلیس چگونه به او رسید؟ قربانی چه نشانه هایی را از دست داده بود؟ چه چیزی می توانست جلوی حادثه را بگیرد؟
مغز با این پرسش ها تلاش می کند یک موقعیت تهدیدکننده را قابل فهم کند. پژوهش درباره کنجکاوی بیمارگونه نیز نشان می دهد که یادگیری درباره پدیده های خطرناک می تواند بخشی از انگیزه این نوع کنجکاوی باشد.
وقتی ترس شکل سرگرمی می گیرد
تماشای یک مستند جنایی از روی مبل خانه با حضور یک تهدید واقعی تفاوت اساسی دارد. فرد در محیطی امن نشسته اما ذهنش با یک موقعیت خطرناک درگیر می شود. به همین دلیل پژوهشگران حوزه ترس سرگرمی از این وضعیت به عنوان نوعی مواجهه با خطر در شرایط کنترل شده یاد می کنند. انجمن روانشناسی آمریکا نیز در بررسی علمی جذابیت ژانرهای ترسناک و جنایی توضیح داده است که بخشی از لذت این محتوا می تواند از یادگیری درباره تهدید در شرایطی ناشی شود که فرد خودش در معرض خطر واقعی نیست.در واقع ذهن یک معامله عجیب انجام می دهد: من می خواهم بدانم در یک موقعیت خطرناک چه اتفاقی می افتد، اما نمی خواهم خودم آن را تجربه کنم.
برای همین است که یک پرونده جنایی واقعی می تواند برای فرد هم ترسناک باشد و هم جذاب. بخش دیگری از ماجرا به نیاز انسان برای پیدا کردن پایان داستان مربوط می شود. پرونده های جنایی معمولا یک سؤال باز ایجاد می کنند: چه کسی این کار را کرد و چرا؟
ذهن از ابهام خوشش نمی آید. وقتی پاسخ پیدا می شود، بخشی از تنش نیز کاهش پیدا می کند. بنابراین بعضی افراد ممکن است نه به دلیل علاقه به خشونت، بلکه به دلیل کشش شدید به حل معما و رسیدن به نتیجه، داستان های جنایی را دنبال کنند. این تفاوت مهم است. علاقه به فهمیدن یک پرونده با لذت بردن از رنج قربانی یکی نیست.
حتی در پژوهش های مربوط به مصرف محتوای جنایی، انگیزه مخاطبان یکسان نیست. برخی افراد به عدالت، کشف حقیقت، شناخت رفتار مجرم یا فهمیدن چگونگی وقوع جرم توجه دارند. پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ درباره طرفداران محتوای جنایی واقعی نیز نشان می دهد که برخی مخاطبان این محتوا را با هویت شخصی، احساسات، عدالت و حتی نوعی تلاش برای ترمیم تجربه های شخصی یا اجتماعی مرتبط می دانند. اما اینجا یک مرز روانشناختی مهم وجود دارد.
اگر فرد بعد از دیدن محتوای جنایی احساس کند باید تمام جزئیات را بداند، مدام دنبال قسمت بعدی بگردد، خوابش به هم بریزد، نسبت به اطرافیان بدبین شود یا احساس کند جهان همیشه در آستانه یک حادثه است، دیگر نمی توان فقط از سرگرمی صحبت کرد. در این حالت، محتوای جنایی ممکن است به جای اینکه صرفا کنجکاوی را پاسخ دهد، اضطراب را تغذیه کند.
حتی پژوهش های جدید درباره مواجهه با محتوای تهدیدکننده نشان داده اند اثر چنین محتواهایی برای همه افراد یکسان نیست و در برخی شرایط می تواند با اضطراب و آشفتگی بیشتر همراه شود. بنابراین اینکه یک نفر با دیدن پرونده جنایی سرگرم شود و دیگری بعد از آن ساعت ها احساس ناامنی کند، کاملا ممکن است.
نکته دیگری هم وجود دارد که نباید نادیده گرفت. بعضی افراد با دنبال کردن داستان های جنایی تلاش می کنند برای خودشان نقشه ای از خطر بسازند. مخصوصا وقتی داستان مربوط به خشونت علیه زنان، کودکان یا قربانیان ناشناس است، ممکن است فرد به دنبال نشانه هایی باشد که بتواند در زندگی واقعی از آنها استفاده کند. پژوهش های سال ۲۰۲۶ درباره مصرف محتوای جنایی نشان داده اند که این محتوا می تواند برای برخی مخاطبان نوعی آموزش و آماده سازی ذهنی درباره خطر تلقی شود، هرچند همین فرآیند ممکن است همزمان احساس مراقبت و اضطراب را افزایش دهد.
پس اگر کسی اخبار جنایی را دنبال می کند، نباید بلافاصله درباره شخصیت او نتیجه گیری کرد. سؤال روانشناختی مهمتر این است که او دقیقا دنبال چه چیزی می گردد؟ هیجان؟ معما؟ شناخت ذهن مجرم؟ احساس امنیت؟ یادگیری درباره خطر؟ عدالت؟ یا فقط چند دقیقه فرار از یکنواختی زندگی؟
ترس همیشه دشمن ذهن نیست. گاهی مغز می خواهد از ترس چیزی یاد بگیرد، آن را بفهمد و حتی در یک محیط امن تجربه اش کند. اما وقتی جستجوی خطر از کنجکاوی عبور می کند و تبدیل به راهی برای تغذیه اضطراب می شود، همان سرگرمی می تواند به چرخه ای تبدیل شود که ذهن را بیشتر از قبل در حالت آماده باش نگه می دارد.
