به گزارش رکنا، در نقاط مختلف استان مرکزی، این محصول بهشتی به بار می‌نشیند و باغداران پس از ماه‌ها عرق ریختن و صرف هزینه و دغدغه‌های تولید، باید حاصل زحمات را به بازار فروش و کسب درآمد ببرند، اما درست همینجا دغدغه‌های تازه بویژه درخصوص کشمش به عنوان اصلی‌ترین محصول حاصل از فرآوری انگور، آغاز می‌شوند.
در استان مرکزی، به‌ویژه شهرستان خنداب که یکی از مهم‌ترین قطب‌های تولید انگور و کشمش کشور و قطب اصلی تولید این محصول در استان به شمار می‌رود، مسئله دیگر صرفاً میزان تولید نیست. تاکستان‌ها محصول می‌دهند، اما حلقه‌های پس از تولید به اندازه ظرفیت باغات توسعه نیافته‌اند؛ صنایع فرآوری و بسته‌بندی محدود است، نقدینگی کافی برای خرید محصول وجود ندارد و بخشی از انگور و کشمش برای فرآوری به خارج از استان می‌رود. نتیجه، زنجیره‌ای است که در آن باغدار بیشترین سهم از ریسک و هزینه را تحمل می‌کند، اما لزوماً بیشترین سهم از ارزش اقتصادی محصول نصیب او نمی‌شود.
احمدرضا تقوی یکی از باغداران استان مرکزی، در گفت‌وگو با ایسنا، این مسئله را از زاویه دید تولیدکننده‌ای تشریح می‌کند که تمام دشواری‌های تولید را از نزدیک لمس کرده است؛ از آماده‌سازی و نگهداری باغ تا تأمین نهاده‌ها، آبیاری، مبارزه با آفات، دستمزد کارگران و هزینه‌های برداشت. برای چنین باغداری، قیمت فروش تنها یک عدد روی تابلو بازار نیست؛ بلکه آئینه یک سال کار و سرمایه‌گذاری است و کارنامه‌ای که میزان تناسب درآمد با هزینه‌های تولید را نمایش می‌دهد و در کارنامه وقتی صفرهای مقابل اعداد از آنچه انتظار می‌رود کمتر است، نشانگر از دست رفتن بخشی از درآمد و ماندن خستگی بر تن تولیدکننده است.
فاصله میان تولید و فرآوری، بهشت دلال‌ها
او در این گفت‌وگو بر مسئله‌ای دست می‌گذارد که سال‌هاست یکی از چالش‌های بخش باغبانی استان است؛ فاصله میان تولید و فرآوری.
تقوی افزود: محصولی که در تاکستان با زحمت تولید می‌شود، اگر در همان منطقه، پاک‌کنی، فرآوری، بسته‌بندی و آماده عرضه به بازارهای داخلی و صادراتی نشود، بخش مهمی از ارزش افزوده‌اش از مبدأ تولید فاصله می‌گیرد، در این شرایط، انگور و کشمش به جای آنکه موتور محرک صنایع غذایی، اشتغال و تجارت منطقه باشند، در بسیاری موارد به صورت خام یا با کمترین میزان فرآوری از چرخه اقتصادی منطقه خارج می‌شوند.
وی با بیان اینکه برای باغدار، ماجرا به همان لحظه‌ای ختم نمی‌شود که محصول از تاک جدا می‌شود، تصریح کرد: نبود ظرفیت کافی برای فرآوری و بسته‌بندی، قدرت انتخاب را در بازار کاهش می‌دهد؛ زیرا محصول کشاورزی برخلاف بسیاری از کالاها قابلیت نگهداری نامحدود ندارد و وقتی امکان ذخیره‌سازی، فرآوری یا فروش مستقیم فراهم نباشد، فشار برای فروش سریع افزایش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، واسطه‌ها می‌توانند نقش پررنگ‌تری در تعیین قیمت پیدا کنند و باغدار، به‌جای آنکه درباره بهترین بازار و شیوه عرضه تصمیم بگیرد، باید بیشتر نگران این باشد که محصولش روی دستش نماند.
این باغدار با بیان اینکه این مسئله در مورد کشمش ابعاد بیشتری پیدا می‌کند، افزود: انگور با فرآوری و خشک‌شدن، قابلیت تبدیل شدن به محصولی با ماندگاری بیشتر، بازار گسترده‌تر و ارزش افزوده بالاتر را دارد؛ اما زمانی که فرآوری در مبدأ تولید انجام نشود، بخش قابل توجهی از این ظرفیت اقتصادی در خارج از منطقه فعال می‌شود. محصول ممکن است در خنداب تولید شود، اما پاک‌کنی، بسته‌بندی، تجارت و صادرات آن در نقطه‌ای دیگر انجام گیرد؛ یعنی هزینه تولید در یک منطقه پرداخت شود و بخش مهمی از درآمد و اشتغال در منطقه‌ای دیگر شکل بگیرد.
افزایش تولید لزوما به معنای افزایش درآمد نیست!
حسینعلی عباسی، دیگر باغدار استان مرکزی، نیز با اشاره به اینکه مسئله تنها پایین بودن قیمت خرید نیست؛ بلکه مسئله بزرگ‌تر، نبود توازن در زنجیره است، گفت: باغدار باید هزینه تولید را پیشاپیش بپردازد، با ریسک آب‌وهوا و آفات مواجه شود، هزینه نیروی انسانی و برداشت را تأمین کند و در نهایت در بازاری حاضر شود که اگر صنایع تبدیلی و خرید سازمان‌یافته پشت سر آن نباشد، قدرت چانه‌زنی چندانی برایش باقی نمی‌ماند.
وی گفت: در چنین شرایطی، توسعه صنایع تبدیلی تنها یک مطالبه اقتصادی برای باغداران نیست؛ مسئله‌ای است که مستقیماً با اشتغال، ماندگاری سرمایه در منطقه، توسعه صادرات و افزایش درآمد روستاییان ارتباط دارد. اگر انگور در همان منطقه به کشمش و سایر فرآورده‌ها تبدیل شود، محصول با بسته‌بندی مناسب و استانداردهای صادراتی عرضه شود و زنجیره خرید تا فرآوری از نقدینگی کافی برخوردار باشد، سهم بسیار بیشتری از ارزش نهایی محصول می‌تواند به باغدار و اقتصاد استان بازگردد.
عباسی تصریح کرد: اگر قرار است تولید انگور و کشمش به معنای واقعی برای استان ثروت‌آفرین باشد، باید از مرحله باغ فراتر رفت؛ باید خرید محصول سامان پیدا کند، نقدینگی واحدهای فرآوری تأمین شود، صنایع تبدیلی توسعه یابند، بسته‌بندی از حالت فله‌ای فاصله بگیرد و بازار صادراتی برای محصول نهایی شکل بگیرد. در غیر این صورت، افزایش تولید بدون تکمیل زنجیره پس از تولید، الزاماً به افزایش درآمد تولیدکننده منجر نخواهد شد.
بازار کشمش خنداب متاثر از افزایش تولید و افت قیمت
مدیر فروش یک واحد تولیدی کشمش در شهرستان خنداب نیز گفت: افزایش هزینه‌های تولید و بسته‌بندی، رقابت قیمتی در بازارهای صادراتی و دشواری‌های ناشی از تعهدات ارزی، از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی تولیدکنندگان این محصول است.
سمیه رفیعی در گفت‌وگویی، با اشاره با اشاره به افزایش برداشت انگور و کاهش قیمت کشمش در سال جاری اظهار کرد: حجم فعالیت واحد تولیدی ما نسبت به سال گذشته تغییر محسوسی نداشته و کارخانه با سطح فعالیت مشابه سال قبل به کار خود ادامه می‌دهد، اما میزان برداشت انگور و شرایط بازار بر قیمت و کیفیت محصول تأثیر گذاشته است. سال گذشته سرمازدگی باغ‌ها موجب کاهش تولید انگور و افزایش قیمت محصول شد، اما امسال با افزایش باردهی باغ‌ها، حجم تولید بیشتر شده و قیمت کشمش نسبت به سال گذشته کاهش یافته است. در عین حال، کیفیت محصول نیز در مقایسه با سال قبل پایین‌تر بوده است.
رفیعی با اشاره به شرایط اقتصادی کشاورزان گفت: تولیدکنندگان برای نگهداری و پرورش باغ‌ها هزینه‌های قابل توجهی بابت سم، کود و سایر نهاده‌های کشاورزی پرداخت می‌کنند و با توجه به قیمت فعلی کشمش، فروش محصول برای برخی باغداران صرفه اقتصادی کافی ندارد. پایین بودن قیمت محصول در مقایسه با هزینه‌های انجام‌شده، موجب شده است برخی کشاورزان فعلاً از فروش کشمش خودداری کنند.
مدیر فروش این واحد تولیدی با تأکید بر اهمیت صنایع تبدیلی در اقتصاد کشاورزی اظهار کرد: تبدیل انگور به کشمش علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، امکان نگهداری طولانی‌تر محصول را فراهم می‌کند و باعث می‌شود که کشاورز ناچار نباشد تمام محصول خود را در بازه کوتاه برداشت انگور و در شرایط عرضه انبوه به بازار بفروشد.
افزایش هزینه بسته‌بندی؛ فشار مضاعف بر تولیدکنندگان
رفیعی با تشریح هزینه‌های آماده‌سازی کشمش برای صادرات گفت: محصول خریداری‌شده از کشاورز پس از شست‌وشو، جداسازی دانه‌های خراب، ضایعات و دم محصول، وارد مرحله بسته‌بندی می‌شود و هزینه‌هایی مانند کارتن، پلاستیک داخلی، مواد مورد استفاده در آماده‌سازی، چسب و شیرینگ به قیمت تمام‌شده آن اضافه می‌شود.
وی افزود: قیمت کارتن‌های مورد استفاده برای بسته‌بندی محصول از حدود ۲۸ هزار تومان در سال گذشته به ۵۵ هزار تومان در سال جاری رسیده است؛ افزایشی که در کنار سایر هزینه‌ها، بر هزینه نهایی تولید و صادرات تأثیر می‌گذارد.
رفیعی با اشاره به قیمت‌های اعلام‌شده در این واحد تولیدی اظهار کرد: کشمش مورد استفاده برای صادرات با قیمت حدود ۳۲۰ هزار تومان از کشاورز خریداری می‌شود و محصول بسته‌بندی‌شده صادراتی نیز با قیمتی در حدود ۵۰۰ هزار تومان عرضه می‌شود. این اختلاف قیمت باید هزینه‌های فرآوری، پاک‌سازی، بسته‌بندی و سایر مراحل آماده‌سازی محصول را پوشش دهد. فروش محصول در بازار داخلی محدودتر است و قیمت آن، با توجه به نوع و کیفیت محصول و میزان فرآوری، می‌تواند متفاوت باشد.
اشتغال فصلی؛ ظرفیت مهم صنعت کشمش در خنداب
رفیعی با اشاره به نقش واحدهای فرآوری کشمش در ایجاد اشتغال منطقه گفت: فعالیت کارخانه‌ها در فصل برداشت و ماه‌های پاییز و زمستان افزایش می‌یابد و در واحد تولیدی ما، تعداد نیروهای شاغل از حدود ۲۰ نفر در دوره فعالیت عادی به حدود ۴۰ نفر در فصل اوج کار می‌رسد. اشتغال‌زایی این صنعت به نیروی انسانی شاغل در کارخانه محدود نیست و بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل، جابه‌جایی محموله‌ها و فعالیت‌های مرتبط با صادرات نیز از گردش کار این واحدها بهره‌مند می‌شوند.
مدیر فروش این واحد تولیدی با اشاره به ظرفیت کشاورزی خنداب اظهار کرد: بخش عمده باغ‌های این منطقه به کشت انگور اختصاص دارد و تولید کشمش، مهم‌ترین مسیر فرآوری صنعتی این محصول در منطقه به شمار می‌رود؛ هرچند برخی محصولات دیگر حاصل از انگور نیز در مقیاس محدود و عمدتاً به شکل خانگی تولید می‌شوند.
رقابت قیمتی، چالش صادرات کشمش ایرانی
رفیعی درباره وضعیت بازارهای صادراتی اظهار کرد: این واحد تولیدی همچنان به بازارهایی از جمله عراق و برخی کشورهای اروپایی صادرات دارد، اما شرایط رقابت در بازارهای مختلف یکسان نیست و قیمت تمام‌شده محصول نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ مشتریان خارجی دارد.
وی با اشاره به تجربه همکاری با مشتریان بلغارستانی و روسی افزود: در سال گذشته، بالا بودن قیمت کشمش در بازار داخلی موجب شد خرید محصول ایرانی برای برخی مشتریان خارجی صرفه اقتصادی نداشته باشد. یکی از مشتریان بلغارستانی نیز به دلیل عرضه محصولات مشابه از کشورهایی مانند ازبکستان و چین با قیمت پایین‌تر، خرید خود از این واحد را متوقف کرد.
رفیعی ادامه داد: به گفته مشتریان خارجی، محصولات عرضه‌شده از سوی برخی رقبا از نظر ظاهر شباهت زیادی به کشمش ایرانی دارند و با قیمت پایین‌تری در بازار ارائه می‌شوند؛ موضوعی که رقابت را برای صادرکنندگان ایرانی دشوارتر می‌کند. امسال با کاهش نسبی قیمت داخلی، شرایط برای صادرات به برخی بازارها مناسب‌تر شده است؛ به‌طوری‌که یکی از مشتریان روسی که سال گذشته خریدی انجام نداده بود، بار دیگر از این واحد تولیدی محصول خریداری کرد.
مدیر فروش این واحد تولیدی با اشاره به مشکلات صادرات برای برخی تولیدکنندگان گفت: هزینه‌های مربوط به کارت بازرگانی و الزامات رفع تعهد ارزی، از جمله مسائلی است که می‌تواند فعالیت صادرکنندگان را دشوار کند. اگرچه این واحد در زمینه رفع تعهدات ارزی با مشکل جدی مواجه نبوده، برخی تولیدکنندگان به دلیل محدودیت‌های مالی و موانع موجود در فرایند صادرات، برای حضور در بازارهای خارجی با دشواری روبه‌رو هستند.
تسهیلات محدود و پیچیدگی‌های اداری
رفیعی با اشاره به تسهیلات پیش‌بینی‌شده برای تأمین سرمایه در گردش خرید کشمش از کشاورزان اظهار کرد: حمایت‌هایی در این زمینه وجود دارد، اما محدود بودن مبالغ تسهیلات و پیچیدگی فرایندهای اداری و بانکی، استفاده از این ظرفیت را برای برخی واحدهای تولیدی دشوار می‌کند.
وی تأمین سرمایه در گردش و تسهیل فرایندهای بانکی و صادراتی را از عوامل مؤثر در تقویت فعالیت تولیدکنندگان دانست و افزود: حمایت مؤثر از این صنعت می‌تواند ضمن کمک به خرید محصول از باغداران، زمینه حفظ اشتغال و افزایش توان رقابتی کشمش ایرانی در بازارهای صادراتی را فراهم کند.
به گزارش ایسنا، شهرستان خنداب به عنوان قطب تولید انگور استان مرکزی از این منظر با یک دوگانگی مهم مواجه است؛ از یک سو، ظرفیت بالای تولید انگور و کشمش و تجربه چندین‌ساله باغداران را دارد و از سوی دیگر، هنوز با کمبود حلقه‌های تکمیل‌کننده زنجیره ارزش مواجه است. همین شکاف سبب شده پرسش اصلی از «چقدر انگور تولید می‌کنیم؟» به «چه میزان از ارزش این تولید در استان باقی می‌ماند؟» تغییر کند.
داستان ناتمام انگور
این گزارش، روایتی از همین زنجیره ناتمام است؛ روایت باغدارانی که تولید کرده‌اند، اما هنوز برای فروش عادلانه و برخورداری از ارزش واقعی محصول خود با چالش مواجهند؛ روایت انگوری که می‌تواند به یک محصول صادراتی و ارزش‌آفرین تبدیل شود، اما بخشی از زنجیره ارزش آن بیرون از مبدأ تولید شکل می‌گیرد و روایت ظرفیت صنایع فرآوری و تبدیلی در کنار باغات که اگر توسعه پیدا کند، می‌تواند سهم کشاورزی را در اشتغال و اقتصاد استان مرکزی افزایش دهد.
در ادامه این گزارش، وضعیت تولید انگور و کشمش استان مرکزی، ظرفیت باغات و فرآوری، چالش‌های بازار و راهکارهای حمایت از باغداران از نگاه مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی و عضو کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، بررسی شده است.
کاهش قیمت کشمش در استان مرکزی؛ ضرورت تأمین نقدینگی و خرید حمایتی محصول
احمد اسدی مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی، در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به ظرفیت بالای تولید، فرآوری و صادرات کشمش، نسبت به کاهش قیمت این محصول در بازار داخلی هشدار داد و گفت: با توجه به فاصله قیمت فعلی محصول با قیمت تمام‌شده تولید و همچنین افزایش قیمت جهانی کشمش، لازم است برای تأمین نقدینگی واحدهای فرآوری، خرید توافقی و خرید حمایتی محصول در اسرع وقت، اقدام شود.
وی با اشاره به وضعیت باغات استان اظهار کرد: سطح زیرکشت باغات استان مرکزی ۷۸ هزار هکتار است که از این میزان ۱۵۰۰ هکتار باغات غیر بارور و ۷۶۵۰۰ هکتار باغات بارور هستند.
وی با بیان اینکه مجموع تولید محصولات باغی استان در سال گذشته ۵۵۱ هزار تن بوده و مهم‌ترین محصولات باغی استان شامل انگور، پسته، انار، بادام، گردو، سیب و هلو است، ادامه داد: بخشی از محصولات باغی استان مرکزی دارای ظرفیت صادراتی هستند که از جمله آنها می‌توان به انار، پسته، کشمش و گل و گیاهان زینتی اشاره کرد.
ایران در رتبه هفتم تولید انگور جهان
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی با اشاره به وضعیت تولید انگور در جهان و کشور گفت: بر اساس آمار سال ۲۰۲۵ فائو، سطح زیرکشت انگور در جهان حدود ۲.۴ میلیون هکتار و میزان تولید آن حدود ۳۰ میلیون تن بوده است و ایران نیز رتبه هفتم تولید انگور جهان را در اختیار دارد. سطح زیرکشت باغات انگور کشور در سال مورد بررسی حدود ۳۲۰ هزار هکتار و میزان تولید انگور کشور بیش از سه میلیون تن در سال بوده است.
اسدی متوسط عملکرد باغات انگور آبی کشور را حدود ۱۲ تن در هکتار عنوان کرد و افزود: این محصول از جمله محصولات مهم باغی کشور به شمار می‌رود و بخش قابل توجهی از تولید آن در قالب تازه‌خوری یا فرآوری و تبدیل به فرآورده‌های مختلف به بازار عرضه می‌شود.
استان مرکزی؛ رتبه هشتم سطح زیرکشت و تولید انگور
وی در ادامه با تشریح وضعیت باغات انگور استان مرکزی گفت: سطح زیرکشت باغات انگور استان در سال مورد بررسی فائو، ۱۷ هزار و ۴۰۰ هکتار بوده و تولید سالانه انگور استان حدود ۲۵۰ هزار تن برآورد شده است. متوسط عملکرد باغات انگور آبی استان نیز حدود ۱۴ تن در هکتار است و استان مرکزی از نظر سطح زیرکشت و تولید انگور در کشور رتبه هشتم را در اختیار دارد.
منبع : ایسنا
