ممکن است یک خبر را در کانال خبری ببینید و بگویید دروغ است. همان خبر را یک رسانه دیگر منتشر کند، باز هم شک کنید اما چند ساعت بعد همان ادعا را یک دوست نزدیک، عضو خانواده، پزشک مورد اعتماد، استاد یا چهره ای که سال ها دنبال کرده اید بگوید و ناگهان واکنش ذهن تغییر کند: شاید درست باشد. این تغییر فقط به محتوای خبر مربوط نیست. گاهی این سؤال که چه کسی این حرف را زده، می تواند روی قضاوت ما درباره درست یا غلط بودن آن اثر بگذارد.
پژوهش های جدید در روانشناسی شناختی نشان داده اند که افراد هنگام به روز کردن باورهای خود فقط به محتوای اطلاعات نگاه نمی کنند؛ قابلیت اعتماد منبع نیز در ارزیابی آنها نقش دارد. یعنی مغز فقط نمی پرسد این حرف چیست؟
یک سؤال دیگر هم می پرسد: چه کسی این را گفته است؟
اعتماد، میانبر ذهنی است
ما نمی توانیم برای تک تک اطلاعاتی که در طول روز دریافت می کنیم تحقیق کامل انجام دهیم. روزانه با صدها ادعا روبه رو می شویم. خبر. پیام. ویدئو. نظر دوستان. اطلاعات پزشکی. تحلیل اقتصادی. ادعاهای مربوط به روابط. برای همین ذهن از میانبرهای شناختی استفاده می کند. یکی از این میانبرها اعتماد به منبع است.
اگر فردی را قابل اعتماد بدانیم، ممکن است اطلاعات او را با مقاومت اولیه کمتری بررسی کنیم. این به خودی خود غیرمنطقی نیست.
اگر یک پزشک متخصص درباره یک موضوع پزشکی صحبت کند، طبیعی است حرف او را جدی تر از فردی بدانیم که هیچ تخصصی در آن حوزه ندارد. مشکل زمانی شروع می شود که اعتماد عمومی جای بررسی تخصصی را بگیرد مثلا فردی را سال ها دنبال کرده ایم و چون در موضوعات زیادی حرف هایش برایمان قابل قبول بوده، تصور می کنیم هر حرف تازه او هم درست است. در حالی که اعتماد یک ویژگی کلی نیست که به همه حوزه ها منتقل شود. ممکن است کسی دوست بسیار قابل اعتمادی باشد اما متخصص اقتصاد نباشد. ممکن است یک چهره مشهور در حوزه کاری خودش متخصص باشد اما این موضوع به معنای تخصص او در پزشکی یا روانشناسی نیست.
چرا آدم آشنا اثر بیشتری دارد؟
یکی از دلایل مهم، سابقه ذهنی ماست. وقتی بارها یک فرد را دیده ایم، از او شنیده ایم و تجربه مثبتی از او داشته ایم، برایمان فقط یک منبع اطلاعاتی نیست. او تبدیل به یک منبع اجتماعی آشنا شده است. ویژگی هایی مانند قابل اعتماد بودن و تخصص می توانند بر نحوه پردازش اطلاعات اثر بگذارند. در پژوهشی درباره اطلاعات نامحتمل نیز اعتبار منبع بر ارزیابی افراد از قابل قبول بودن اطلاعات اثر گذاشت.
به زبان ساده، مغز ممکن است به جای اینکه هر بار از صفر درباره یک پیام تصمیم بگیرد، بخشی از قضاوت خود را از سابقه ای که درباره گوینده دارد قرض بگیرد.
اینجا همانجایی است که یک دوست می تواند از یک تیتر ناشناس اثرگذارتر شود. نه لزوما چون اطلاعات بیشتری دارد؛ چون برای ذهن ما آشناتر و قابل اعتمادتر است.
یک دام مهم
اگر فرد مورد اعتمادمان اشتباه کند، آیا ما اشتباه او را هم راحت تر می پذیریم؟ گاهی بله. اعتبار گوینده می تواند بر پذیرش اطلاعات اثر بگذارد. این یعنی اعتماد می تواند شمشیر دو لبه باشد. اعتماد سالم، بررسی اطلاعات را آسان تر می کند. اما اعتماد افراطی می تواند فیلترهای انتقادی را ضعیف کند.
به همین دلیل جمله من به او اعتماد دارم، از نظر روانشناختی با جمله حرف او حتما درست است، یکی نیست.
چرا گاهی اصلاح یک خبر هم اثر نمی کند؟
ماجرا حتی عجیب تر می شود وقتی اطلاعاتی که قبلا شنیده ایم تکذیب شود. ممکن است ابتدا خبری را باور کنیم. بعد اعلام شود خبر نادرست بوده است. اما ردپای اطلاعات اولیه همچنان در ذهن باقی بماند. این پدیده در روانشناسی با عنوان اثر تداوم نفوذ اطلاعات نادرست شناخته می شود. اگر فردی که خبر را منتشر کرده برای ما بسیار معتبر است، صرف گفتن این خبر غلط است ممکن است کافی نباشد. ذهن می پرسد: چه کسی می گوید غلط است؟
حتی یک دوست هم همیشه منبع معتبر نیست
یکی از خطاهای رایج در زندگی روزمره همین جا اتفاق می افتد. دوستمان می گوید فلان دارو برای همه ضرر دارد. فامیل می گوید فلان رفتار نشانه یک اختلال روانی است. همکارمان می گوید فلان خبر را از یک منبع مطمئن شنیده. ما هم چون به او اعتماد داریم، اطلاعات را قبول می کنیم. اما یک سؤال مهم فراموش می شود: او از کجا می داند؟ اعتماد به فرد، جایگزین اعتبار شواهد نیست.
اتفاقا در موضوعات پزشکی، روانشناسی، حقوقی و خبری این تفاوت اهمیت بیشتری دارد.
چرا در شبکه های اجتماعی این مسئله جدی تر شده است؟
در شبکه های اجتماعی، ما فقط با محتوا مواجه نیستیم؛ با نشانه های اجتماعی هم روبه رو هستیم. چه کسی آن را منتشر کرده؟ چند نفر آن را پسندیده اند؟ چه کسی زیر آن نوشته درست است؟ چه کسی آن را بازنشر کرده؟
فقط محتوای خبر نیست که ذهن را تحت تاثیر قرار می دهد. آدم های اطراف خبر هم مهم اند.
پس چگونه بفهمیم داریم اعتماد می کنیم یا فکر می کنیم؟
یک راه ساده این است که منبع را از محتوا جدا کنیم. اگر همین جمله را فردی که نمی شناسم می گفت، آیا آن را قبول می کردم؟ آیا برای این ادعا شواهد مستقلی وجود دارد؟ آیا فرد مورد اعتماد من در این موضوع واقعا تخصص دارد؟ آیا فقط به دلیل سابقه مثبت او، حرف جدیدش را هم درست فرض کرده ام؟ آیا اطلاعات مخالف را بررسی کرده ام یا فقط دنبال چیزی گشته ام که باور قبلی ام را تایید کند؟
این سؤال ها قرار نیست اعتماد ما به دیگران را از بین ببرند. اتفاقا اعتماد سالم زمانی شکل می گیرد که بتوانیم هم به آدم ها اعتماد کنیم و هم حق اشتباه کردن آنها را بپذیریم.
