به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، دریاچه ارومیه از نظر تراز و وسعت آبی در سال آبی جاری به بهترین وضعیت خود در چند سال اخیر رسیده؛ کارشناسان این شرایط را عمدتاً حاصل بارندگیهای مناسب، کاهش دما و افت میزان تبخیر میدانند. با این حال، متخصصان تأکید میکنند که این بهبود نباید به معنای پایان بحران تلقی شود و بدون مدیریت شرایط محیط زیستی پایداری این شرایط تضمینشده نخواهد بود.
صیاد شیخی، کارشناس، کنشگر و پژوهشگر محیط زیست، با اشاره به وضعیت دریاچه ارومیه در سال جاری به خبرنگار اجتماعی رکنا گفت : دریاچه ارومیه امسال شرایط مناسبتری نسبت به سالهای گذشته دارد. حدود دو هفته پیش در جریان مأموریتی در حوزه تالابها به منطقه دریاچه ارومیه سفر کردم و وضعیت آن را از نزدیک مشاهده کردم. حتی در بخشهای جنوبی دریاچه پهنههای آبی قابل مشاهده بود؛ در حالی که در سالهای گذشته در همین مقطع زمانی چنین شرایطی وجود نداشت.
وی افزود: به نظر میرسد بخش عمده این بهبود تحت تأثیر بارندگیهای سال گذشته و امسال باشد. بارندگی از چند جهت به وضعیت دریاچه کمک میکند؛ نخست اینکه حجم آب ورودی از رودخانهها افزایش مییابد و همچنین بارش مستقیم روی بستر دریاچه بیشتر میشود.
این پژوهشگر محیط زیست ادامه داد: از سوی دیگر، افزایش بارندگی موجب کاهش برداشت از رودخانههای منتهی به دریاچه و کاهش برداشت از چاههای کشاورزی میشود. هرچه بارشهای بهاره مناسبتر باشد، محصولات کشاورزی به دفعات کمتری آبیاری نیاز دارند؛ برای مثال به جای پنج نوبت آبیاری، سه یا چهار نوبت کافی خواهد بود و این موضوع فشار بر منابع آبی را کاهش میدهد.
شیخی با اشاره به شرایط اقلیمی امسال گفت: تا اواخر فروردین در حاشیه دریاچه حضور داشتم و دمای هوا نسبت به سالهای گذشته بسیار مطلوبتر و خنکتر بود. گرمای هوا دیرتر آغاز شد و این اتفاق نیاز آبی بخش کشاورزی را کاهش داد و همچنین موجب شد تبخیر آب دریاچه و سایر منابع آبی اطراف آن دیرتر و کمتر آغاز شود.
وی تصریح کرد: مجموعه این عوامل باعث شد امسال وضعیت آبی دریاچه از سالهای گذشته بهتر باشد و به اعتقاد من، نقش بارندگیها و شرایط اقلیمی در این بهبود بسیار پررنگتر از سایر عوامل بوده است.
فرصتی برای مدیریت بهتر منابع آب
این پژوهشگر محیط زیست درباره نقش طرحهای احیای دریاچه ارومیه نیز اظهار کرد: نمیتوان گفت اقدامات مدیریتی هیچ تأثیری نداشتهاند، اما پروژههای احیا همان روند سالهای گذشته را دنبال کردهاند و اقدام ویژه و متفاوتی در حوزه مدیریت کلان آب مشاهده نشده است.
وی افزود: بارندگیهای مناسب فرصتی ایجاد میکند تا فشار ناشی از کمبود آب کاهش یابد و بتوان در چنین شرایطی با تمرکز بیشتری به سمت مدیریت صحیح منابع آب و اجرای برنامههای احیای دریاچه حرکت کرد.
لزوم اصلاح الگوی کشت متناسب با تغییرات اقلیمی
شیخی یکی از مهمترین چالشهای حوضه آبریز دریاچه ارومیه را نبود برنامهریزی مناسب برای الگوی کشت دانست و گفت: آنچه در بخش کشاورزی کمتر مورد توجه قرار گرفته، پهنهبندی و تدوین الگوی کشت متناسب با شرایط اقلیمی است. این الگوها باید متناسب با تغییرات اقلیم، هر چند سال یکبار بازنگری شوند، زیرا نیاز آبی محصولات و میزان بهرهوری آنها تحت تأثیر تغییرات آبوهوایی تغییر میکند.
وی ادامه داد: ممکن است محصولی که ۴۰ سال پیش در منطقه قابلیت کشت نداشته، امروز به دلیل تغییر شرایط اقلیمی امکان تولید داشته باشد و برعکس، برخی محصولات سنتی به آب بیشتری نیاز پیدا کرده باشند. بنابراین نمیتوان بدون توجه به شرایط جدید، الگوی گذشته را ادامه داد.
این پژوهشگر محیط زیست با اشاره به توسعه باغهای سیب در حوضه دریاچه ارومیه گفت: طی سه دهه گذشته سطح زیرکشت برخی محصولات پرمصرف مانند سیب به شدت افزایش یافته، در حالی که این محصولات فشار زیادی بر منابع آب وارد میکنند.
سیاستگذاری تشویقی به جای ممنوعیت
شیخی تأکید کرد: اصلاح الگوی کشت با ممنوعیت و اجبار امکانپذیر نیست، زیرا اگر قانونی بدون پذیرش اجتماعی اجرا شود، به تنشهای اجتماعی منجر خواهد شد.
وی افزود: دولت میتواند از طریق سیاستهای تشویقی مانند خرید تضمینی، پرداخت تسهیلات، حمایت از نهادهها و قیمتگذاری مناسب، کشاورزان را به سمت کشت محصولات کمآببر هدایت کند. همانگونه که افزایش قیمت خرید تضمینی گندم در سالهای گذشته باعث شد بخشی از کشاورزان به کشت این محصول روی بیاورند.
به گفته این پژوهشگر، برای موفقیت در تغییر الگوی کشت، باید نقشه راه مشخصی تدوین شود تا کشاورزان بدانند چه محصولاتی در آینده برای منطقه مناسبتر هستند و صرفه اقتصادی نیز خواهند داشت.
طرح «نکاشت» به دلیل بیتوجهی به ابعاد اجتماعی موفق نبود
شیخی با اشاره به تجربه اجرای طرح «نکاشت» در حوضه دریاچه ارومیه گفت: این طرح با استقبال کشاورزان مواجه نشد، زیرا کشاورزی تنها یک فعالیت اقتصادی نیست و ابعاد اجتماعی و فرهنگی دارد. حتی اگر به کشاورزان برای نکاشتن زمین پول پرداخت شود، بیکاری میتواند آسیبهای اجتماعی دیگری به همراه داشته باشد.
وی افزود: در کنار مسائل اقتصادی، باید به معیشت، فرهنگ و شرایط اجتماعی کشاورزان نیز توجه شود. به همین دلیل، اجرای سیاستهای حمایتی و بسترسازی اجتماعی اهمیت بیشتری نسبت به ممنوعیتهای صرف دارد.
احیای دریاچه بدون مشارکت کشاورزان ممکن نیست
این کارشناس محیط زیست تأکید کرد: لازم است در کنار اصلاح الگوی کشت، کسبوکارهای سازگار با محیط زیست و فعالیتهای اقتصادی جایگزین در منطقه توسعه یابد تا وابستگی معیشت مردم به کشاورزی پرمصرف کاهش پیدا کند.
وی در پایان گفت: اگر برنامهریزی مناسبی از هماکنون انجام شود، میتوان طی سالهای آینده کشاورزان را به سمت محصولات مقرونبهصرفهای هدایت کرد که مصرف آب کمتری دارند. در چنین شرایطی، هم معیشت کشاورزان حفظ میشود و هم روند احیای دریاچه ارومیه با تنش اجتماعی کمتری پیش خواهد رفت./ عکسهای دریاچه از سهیل فرجی
