ریو موراکامی کیست؟ بیوگرافی، آثار و درگذشت

آخرین به‌روزرسانی: ۳ آبان ۱۴۰۵

ریو موراکامی، رمان‌نویس و فیلم‌ساز ژاپنی و نویسنده‌ی «آزمون بازیگری»، ۲۵ مهر ۱۴۰۵ (۱۷ اکتبر ۲۰۲۶) در خانه‌اش درگذشت. او ۷۴ ساله بود. ناشرش، انتشارات گنتوشا، شش روز بعد (۱ آبان) خبر را اعلام کرد و در هیچ‌کدام از منابعی که دیدیم دلیل مرگ ذکر نشده است. این صفحه را برای کسی نوشته‌ایم که می‌خواهد بداند او که بود، چه نوشت، کدام کتابش را باید اول خواند و چرا نباید با هاروکی موراکامی اشتباهش گرفت.

یک نکته‌ی سریع: اگر دنبال نویسنده‌ی «کافکا در ساحل» و «جنگل نروژی» آمده‌اید، آن شخص هاروکی موراکامی است و این خبر درباره‌ی او نیست. این دو هیچ نسبت خانوادگی با هم نداشتند؛ فقط نام خانوادگی‌شان یکی است. جدول مقایسه‌شان پایین‌تر آمده.

ریو موراکامی در یک نگاه

• نام اصلی: ریونوسوکه موراکامی؛ با شکل کوتاه‌شده‌ی «ریو» شناخته می‌شد
• تولد: ۱۹ فوریه ۱۹۵۲، ساسبو، استان ناگاساکی، ژاپن
• درگذشت: ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۵ مهر ۱۴۰۵) در خانه، ۷۴ سالگی
• تحصیل: دانشگاه هنر موساشینو (توکیو)
• اولین رمان: «آبی تقریباً شفاف» (۱۹۷۶) که هم جایزه‌ی گونزو و هم جایزه‌ی آکوتاگاوا را برد
• شناخته‌شده‌ترین کار برای مخاطب فارسی‌زبان: رمان «آزمون بازیگری» و فیلم همین نام ساخته‌ی تاکاشی میکه (۱۹۹۹)
• کار دیگرش: کارگردانی فیلم و اجرای برنامه‌ی تلویزیونی «کامبریا کیودن» (حدود بیست سال)
• تعداد آثار: بیش از چهل رمان و مجموعه‌داستان
• نسبت با هاروکی موراکامی: ندارد

خبر درگذشت: چه می‌دانیم و چه نمی‌دانیم

خبر اول از طرف گنتوشا آمد. پیام مشترک این ناشر و دفتر شخصی نویسنده (دفتر ریو موراکامی) می‌گوید او ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ در خانه از دنیا رفته و مراسم خانوادگی هم از قبل برگزار شده است. گنتوشا خبر را ۲۳ اکتبر (۱ آبان) منتشر کرد. بعد از آن خبرگزاری‌های ژاپنی از جمله جیجی و کیودو و رسانه‌های بین‌المللی خبر را بازتاب دادند. شبکه‌ی تی‌وی توکیو، که او سال‌ها مجری یکی از برنامه‌هایش بود، هم پیام تسلیت داد.

چیزی که نمی‌دانیم علت مرگ است. هیچ‌یک از منابعی که خواندیم آن را نگفته‌اند و ما هم حدس نمی‌زنیم. رسانه‌های فارسی‌زبان هم خبر را پوشش دادند؛ خبرآنلاین ۲ آبان ۱۴۰۵ گزارشی منتشر کرد که از روزنامه‌ی گاردین ترجمه شده بود.

یک ناهماهنگی کوچک هم بین منابع هست. جیجی (در سایت نیپون‌دات‌کام) و خبرگزاری برنامای فقط نوشته‌اند «شنبه» درگذشته؛ گنتوشا و چند رسانه‌ی دیگر تاریخ را ۱۷ اکتبر گفته‌اند. این دو با هم می‌خوانند، چون ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ شنبه بود.

از ساسبو تا توکیو؛ پسری از شهر پایگاه آمریکایی

ریو موراکامی در ساسبو به دنیا آمد؛ شهر بندری‌ای در ناگاساکی که پایگاه نیروی دریایی آمریکا دارد. طبق ویکی‌پدیای ژاپنی، صدای جاز همسایه‌ها و زندگی زنانی که دور و بر پایگاه با سربازها سر و کار داشتند از دوران کودکی‌اش با او بود. پدر و مادرش هر دو معلم بودند. این را گاردین هم نوشته است.

در دبیرستان درامر یک گروه راک بود. او در اعتراضی که روی پشت‌بام مدرسه برگزار شد شرکت کرد و به گفته‌ی گاردین به سه ماه حبس خانگی محکوم شد. بعدها قصه‌ی همین سال‌ها را، با لحنی شوخ و نیمه‌خودزندگی‌نامه‌ای، در رمان «۶۹» (۱۹۸۷) نوشت. بعد از دبیرستان به توکیو رفت و در دانشگاه هنر موساشینو ثبت‌نام کرد. در همین دوره در شهر فوسا نزدیک پایگاه هوایی یوکوتا زندگی می‌کرد، همان جایی که فضای رمان اولش از آن بیرون آمد. (منابع برای سال دقیق نقل‌مکانش به فوسا متفاوتند؛ یکی ۱۹۷۰ و دیگری ۱۹۷۲ نوشته.)

«آبی تقریباً شفاف»؛ اولین رمان و اولین جنجال

موراکامی کتاب اولش، «آبی تقریباً شفاف» (Almost Transparent Blue)، را در ۱۹۷۶ و در ۲۴ سالگی منتشر کرد. راوی داستان جوانی به نام ریو است که با گروهی از جوان‌های سرخورده و نیهیلیست در شهری کنار پایگاه آمریکایی زندگی می‌کند؛ مصرف مواد، رابطه‌های بی‌پروا و خشونت، بی‌هیچ پرده‌پوشی. گاردین می‌نویسد او کتاب را وقتی هنوز دانشجو بود نوشت.

کتاب همان سال جایزه‌ی گونزو برای نویسندگان نوظهور و جایزه‌ی آکوتاگاوا، معتبرترین جایزه‌ی ادبی ژاپن، را برد. نیپون‌دات‌کام (به نقل از جیجی) و آسیا اکونومی می‌گویند فروش مجموعه‌ی چاپ‌هایش (جلد گالینگور و شومیز با هم) حدود ۳٫۵ میلیون نسخه رسیده است. بخشی از جامعه‌ی ادبی ژاپن با این کتاب راحت نبود و به محتوای «منحط» آن انتقاد کرد؛ با این حال موراکامی را یک‌شبه به چهره‌ی ادبیات جوان تبدیل کرد. ترجمه‌ی انگلیسی‌اش هم ۱۹۷۷ از طرف کودانشا اینترنشنال و با ترجمه‌ی نانسی اندرو چاپ شد.

«نوزادان کمدهای امانات»؛ رمانی درباره‌ی بچه‌های رهاشده

سومین رمانش، «کوین‌لاکر بیبیز» (Coin Locker Babies، ۱۹۸۰)، درباره‌ی دو پسر است که نوزاد در کمد امانات ایستگاه رها شده‌اند و در توکیو بزرگ می‌شوند. این رمان جایزه‌ی نوما برای نویسندگان نوظهور (دوره‌ی سوم) را گرفت. راسل توماس هم در فهرستی در گاردین (۲۰۲۰) آن را بین بهترین کتاب‌هایی آورده که قصه‌شان در ژاپن می‌گذرد. به نوشته‌ی گیزمودو، هیدئو کوجیما، سازنده‌ی بازی‌ها، یک بار آن را «کتاب مقدس» خودش نامیده است؛ این ادعا فقط در همان یک منبع آمده و ما در جای دیگری تأییدش نکردیم. ترجمه‌ی انگلیسی‌اش کار استیون اسنایدر است.

«آزمون بازیگری»؛ چرا برای ما فارسی‌زبان‌ها مهم‌ترین کتابش است

رمان «آزمون بازیگری» (Audition) در ۱۹۹۷ چاپ شد. آئویاما مستندسازی است که همسرش را از دست داده و با پسر نوجوانش تنها زندگی می‌کند. دوستش یوشیکاوا پیشنهاد می‌دهد برای پیدا کردن همسر تازه یک آزمون بازیگری ساختگی راه بیندازند. ادامه‌اش را نمی‌گوییم، چون رمان دقیقاً به غافلگیری وابسته است. اروین ولش، نویسنده‌ی «ترینسپاتینگ»، در یادداشتی در گاردین (۲۰۰۹) نثر این رمان را سوگوارانه و در عین حال تیز مثل تیغ جراح توصیف کرده است.

تاکاشی میکه در ۱۹۹۹ از روی رمان فیلمی ساخت که با نام انگلیسی‌اش، «آدیشن» (Audition)، شناخته می‌شود و معروف‌ترین اقتباس سینمایی از آثار اوست. اگر اهل این ژانر هستید، فهرست بهترین فیلم‌های ترسناک ما را هم ببینید.

روی هم‌رفته چه نوشت؟ جدول آثار مهم

موراکامی بیش از چهل کتاب نوشت و بیشتر آن‌ها هنوز به انگلیسی هم ترجمه نشده‌اند. این‌جا فقط کارهایی را آورده‌ایم که در چند منبع مستقل تأیید شد. عنوان‌های فارسی، به‌جز «آزمون بازیگری» که نام چاپی کتاب است، برگردان خودمان (یا برگرفته از متن خبرآنلاین) است و اثر چاپ‌شده‌ای با آن نام وجود ندارد.

دو نکته درباره‌ی جدول: جایزه‌ی یومیوری را بعضی منابع ۱۹۹۷ و بعضی ۱۹۹۸ نوشته‌اند، برای همین سالش را نیاورده‌ایم. ستون «سال» سال انتشار کتاب است، نه سال دریافت جایزه.

فیلم‌هایی که خودش ساخت و فیلم‌هایی که از رمان‌هایش درآمد

موراکامی فقط رمان‌نویس نبود. اولین فیلمی که کارگردانی کرد اقتباس از رمان اولش بود (۱۹۷۹). بعدش «هتل رافلز» (۱۹۸۹) و «توکیو دکادنس» (۱۹۹۲، برگرفته از مجموعه‌ی «توپاز») را ساخت و چند فیلم دیگر هم در کارنامه‌اش است. از طرف دیگر کارگردان‌های دیگر هم سراغ رمان‌هایش رفتند.

در تلویزیون هم چهره‌ی آشنایی بود. از ۲۰۰۶ تا بهار ۲۰۲۶، یعنی حدود بیست سال، مجری برنامه‌ی «کامبریا کیودن» در تی‌وی توکیو بود؛ برنامه‌ای گفت‌وگومحور با موضوع کسب‌وکار. آخرین قسمتی که او اجرا کرد را رسانه‌ها اواخر مارس ۲۰۲۶ نوشته‌اند (یک منبع آوریل گفته است).

سبک او چه بود؟ منتقدها چه می‌گفتند؟

خبرگزاری‌ها و دایره‌المعارف علمی‌تخیلی روی چند موضوع تکرارشونده توافق دارند: میل و خشونت، فقدان و اضطراب در ژاپن بعد از جنگ، آدم‌های حاشیه‌ی جامعه‌ی مرفه، و نگاه تلخ به نفوذ فرهنگ آمریکا. گاردین او را «بچه‌ی شرور» ادبیات معاصر ژاپن نامیده است. دیوید پیلینگ، روزنامه‌نگار، هم در ۲۰۱۳ نوشت رمان‌های ریو از رمان‌های هاروکی «جسورتر و خشمگین‌تر»اند و آن دو را به بیتلز و رولینگ‌استونز تشبیه کرد.

همین خشونت و بی‌پروایی البته مخالف هم داشت. «آبی تقریباً شفاف» از همان ابتدا به خاطر محتوایش بحث‌برانگیز بود و آثار بعدی‌اش هم برای خواننده‌ی حساس راحت نیستند؛ خوب است پیش از شروع این را بدانید.

ریو موراکامی در برابر هاروکی موراکامی

این اشتباه در تیتر خبرها هم دیده می‌شود: چند خبر فارسی فقط نوشتند «موراکامی نویسنده‌ی ژاپنی درگذشت» و «ریو» را جا انداختند. جدول زیر فرق این دو را روشن می‌کند.

خط زمانی زندگی ریو موراکامی

آثار ریو موراکامی به فارسی

تا ۳ آبان ۱۴۰۵، در ایران‌کتاب و طاقچه (و در نتایج جست‌وجوی فیدیبو و کتابراه) فقط یک عنوان زیر نام او پیدا کردیم: «آزمون بازیگری». ترجمه‌ی بهاره صادقی است و نشر کتاب کوله‌پشتی منتشر کرده است. نسخه‌ی چاپی ۱۶۸ صفحه، قطع رقعی و شومیز است و ایران‌کتاب آن را چاپ پنجم با سال انتشار ۱۴۰۴ ثبت کرده؛ نسخه‌ی الکترونیک هم در طاقچه هست. ترجمه‌ی فارسی دیگری از رمان‌های او ندیدیم. اگر ترجمه‌ای از او می‌شناسید که این‌جا نیامده، خبر بدهید تا اضافه شود.

از کجا شروع کنیم؟ (پیشنهاد خودمان)

این بخش نظر ماست، نه حکم منابع.

ریو موراکامی کیست؟

رمان‌نویس، فیلم‌ساز و مجری تلویزیونی ژاپنی، متولد ۱۹۵۲، که با «آبی تقریباً شفاف» در ۱۹۷۶ معروف شد و بیش از چهل کتاب نوشت.

ریو موراکامی چند سال داشت و کی درگذشت؟

۷۴ ساله بود و ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۵ مهر ۱۴۰۵) در خانه‌اش درگذشت. ناشرش ۱ آبان خبر را اعلام کرد.

علت مرگ ریو موراکامی چه بود؟

در هیچ‌یک از منابعی که بررسی کردیم اعلام نشده است.

آیا ریو موراکامی و هاروکی موراکامی با هم فامیل بودند؟

نه. فقط نام خانوادگی‌شان مشترک است.

معروف‌ترین کتاب ریو موراکامی کدام است؟

در ژاپن «آبی تقریباً شفاف» (حدود ۳٫۵ میلیون نسخه). برای خواننده‌ی فارسی‌زبان هم «آزمون بازیگری»، چون تنها ترجمه‌ی موجود است.

فیلم آدیشن را چه کسی ساخت؟

تاکاشی میکه، ۱۹۹۹، بر اساس رمان ریو موراکامی.

کتاب‌های ریو موراکامی به فارسی موجود است؟

تا امروز فقط «آزمون بازیگری» (ترجمه‌ی بهاره صادقی، نشر کتاب کوله‌پشتی).

منابع این مطلب

بخش‌هایی از این مطلب از ترکیب چند گزارش ساخته شده و هر جا منابع با هم نمی‌خواندند، در متن گفته‌ایم. این‌ها منابع اصلی‌اند: