یادتان هست سر کلاس ادبیات، معلم می‌پرسید «این بیت از کیست؟» و همه با هم جواب می‌دادیم «سعدی!»؟ آن روزها شاید حفظ کردن اسم شاعرها و آرایه‌ها کمی خسته‌کننده بود، اما حالا همان دانسته‌ها بهترین مسابقه‌ی دورهمی را می‌سازند. در این مجموعه سوالات ادبیات فارسی با جواب را از شاهنامه تا شعر نو، از آرایه‌ها تا روزهای بزرگداشت شاعران جمع کرده‌ایم؛ فقط سؤال‌هایی که جوابشان قطعی و پذیرفته‌شده است.
چطور از این سؤال‌ها استفاده کنیم؟
این فهرست هم برای مرور درس‌های دبیرستان به کار می‌آید و هم برای یک مسابقه‌ی خانوادگی. اگر می‌خواهید بازی‌اش کنید، جمع را به دو تیم تقسیم کنید و هر بخش را یک «مرحله» در نظر بگیرید. بخش شاعران و کتاب‌ها آسان‌تر است و بخش آرایه‌ها و قالب‌های شعری بیشتر به کار کسانی می‌آید که ادبیات را جدی‌تر خوانده‌اند. برای هر جواب درست یک امتیاز بدهید و اگر تیمی علاوه بر جواب، بیت یا نکته‌ای مرتبط هم گفت، امتیاز اضافه بگیرد.
سوالات ادبیات فارسی با جواب درباره‌ی شاعران کلاسیک
این‌ها پایه‌ای‌ترین سؤال‌های ادبیات‌اند؛ همان‌هایی که هر ایرانی باید دست‌کم یک بار جوابشان را شنیده باشد.
- شاهنامه سروده‌ی کدام شاعر است؟ جواب: حکیم ابوالقاسم فردوسی.
- گلستان و بوستان اثر کیست؟ جواب: سعدی شیرازی.
- مثنوی معنوی را چه کسی سروده است؟ جواب: مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، معروف به مولوی.
- منطق‌الطیر و تذکرةالاولیاء از کیست؟ جواب: عطار نیشابوری.
- منظومه‌های «لیلی و مجنون» و «خسرو و شیرین» از کدام شاعر است؟ جواب: نظامی گنجوی.
- رباعیات معروف فارسی که به زبان‌های زیادی ترجمه شده، از کیست؟ جواب: عمر خیام نیشابوری.
- خیام علاوه بر شاعری در چه علم‌هایی شهرت دارد؟ جواب: ریاضیات و نجوم.
- لقب «لسان‌الغیب» متعلق به کدام شاعر است؟ جواب: حافظ شیرازی.
- منظومه‌ی «ویس و رامین» را چه کسی سروده است؟ جواب: فخرالدین اسعد گرگانی.
- دوبیتی‌های معروف به زبان ساده و عامیانه از کدام شاعر همدانی است؟ جواب: باباطاهر.
- ترجمه‌ی معروف فارسی «کلیله و دمنه» کار کیست؟ جواب: ابوالمعالی نصرالله منشی.
- کتاب «سیاست‌نامه» را چه کسی نوشته است؟ جواب: خواجه نظام‌الملک توسی.
- «قابوس‌نامه» اثر کیست؟ جواب: عنصرالمعالی کیکاووس.
- نویسنده‌ی «تاریخ بیهقی» کیست؟ جواب: ابوالفضل بیهقی.
- سفرنامه‌ی معروف فارسی قرن پنجم از کیست؟ جواب: ناصرخسرو قبادیانی.
- «بهارستان» را کدام شاعر به پیروی از گلستان سعدی نوشت؟ جواب: جامی.
- چه کسی را «پدر شعر فارسی» می‌نامند؟ جواب: رودکی.
- «کیمیای سعادت» از کیست؟ جواب: امام محمد غزالی.
سوالات شاهنامه و داستان‌های کهن
شاهنامه و قصه‌های کهن فارسی پر از قهرمان و پرنده و اسب افسانه‌ای‌اند؛ برای همین این بخش معمولاً هیجان‌انگیزترین مرحله‌ی مسابقه است.
- نام اسب رستم چیست؟ جواب: رخش.
- پدر رستم چه نام داشت؟ جواب: زال.
- زال را در کودکی کدام پرنده‌ی افسانه‌ای بزرگ کرد؟ جواب: سیمرغ.
- پسر رستم که بی‌آنکه پدرش را بشناسد با او جنگید، چه نام داشت؟ جواب: سهراب.
- کدام پهلوان شاهنامه «رویین‌تن» بود؟ جواب: اسفندیار.
- بر دوش‌های ضحاک چه روییده بود؟ جواب: دو مار.
- کاوه‌ی آهنگر علیه چه کسی قیام کرد و پرچمش چه نام گرفت؟ جواب: علیه ضحاک؛ پرچمش «درفش کاویانی» نام گرفت.
- رستم برای نجات کدام پادشاه از هفت‌خوان گذشت؟ جواب: کیکاووس.
- در منطق‌الطیر عطار، پرندگان به جست‌وجوی چه کسی می‌روند؟ جواب: سیمرغ.
- راهنمای پرندگان در منطق‌الطیر کدام پرنده است؟ جواب: هدهد.
- در پایان منطق‌الطیر چند پرنده به مقصد می‌رسند؟ جواب: سی پرنده؛ همان «سی مرغ».
- کلیله و دمنه چه حیواناتی هستند؟ جواب: دو شغال.
- مثنوی معنوی با شکایت کدام ساز آغاز می‌شود؟ جواب: نی.
- شعر «بنی آدم اعضای یک پیکرند» از کدام شاعر است؟ جواب: سعدی، در گلستان.
- مصراع «توانا بود هر که دانا بود» از کیست؟ جواب: فردوسی.
- غزل «الا یا ایها الساقی» در آغاز دیوان کدام شاعر آمده است؟ جواب: حافظ.
سؤال‌های ادبیات معاصر
از شعر نو تا داستان کوتاه؛ این بخش برای کسانی است که کتاب‌خوانی را با رمان‌ها و شعرهای قرن اخیر ادامه داده‌اند. اگر از سؤال‌های دانستنی خوشتان می‌آید، سوالات اطلاعات عمومی هم مرحله‌ی خوبی برای ادامه‌ی مسابقه است.
- چه کسی را «پدر شعر نو» می‌دانند و نام اصلی‌اش چه بود؟ جواب: نیما یوشیج؛ نام اصلی‌اش علی اسفندیاری بود.
- شعر «صدای پای آب» و مجموعه‌ی «هشت کتاب» از کیست؟ جواب: سهراب سپهری.
- سهراب سپهری علاوه بر شاعری در چه هنری فعالیت داشت؟ جواب: نقاشی.
- مجموعه‌ی «تولدی دیگر» سروده‌ی کیست؟ جواب: فروغ فرخزاد.
- منظومه‌ی «حیدربابایه سلام» به چه زبانی است و سروده‌ی کیست؟ جواب: به ترکی آذربایجانی؛ سروده‌ی استاد شهریار.
- شعر «زمستان» با مطلع «سلامت را نمی‌خواهند پاسخ گفت» از کیست؟ جواب: مهدی اخوان ثالث.
- منظومه‌ی «آرش کمانگیر» را چه کسی سروده است؟ جواب: سیاوش کسرایی.
- شعر «مرغ سحر» از کدام شاعر است؟ جواب: ملک‌الشعرای بهار.
- کدام شاعر زن به مناظره‌سرایی شهرت دارد؟ جواب: پروین اعتصامی.
- سرود «ای ایران ای مرز پرگهر» را چه کسی سروده است؟ جواب: حسین گل‌گلاب.
- داستان بلند «بوف کور» نوشته‌ی کیست؟ جواب: صادق هدایت.
- مجموعه‌ی «یکی بود یکی نبود» از کیست؟ جواب: محمدعلی جمالزاده؛ او را پدر داستان کوتاه فارسی می‌دانند.
- رمان «سووشون» را چه کسی نوشته است؟ جواب: سیمین دانشور.
- رمان بلند «کلیدر» اثر کیست؟ جواب: محمود دولت‌آبادی.
- داستان «ماهی سیاه کوچولو» از کیست؟ جواب: صمد بهرنگی.
- «قصه‌های مجید» را کدام نویسنده نوشته است؟ جواب: هوشنگ مرادی کرمانی.
- رمان طنز «دایی‌جان ناپلئون» از کیست؟ جواب: ایرج پزشکزاد.
- «لغت‌نامه»ی معروف فارسی به نام چه کسی است؟ جواب: علی‌اکبر دهخدا.
- داستان «مدیر مدرسه» نوشته‌ی کیست؟ جواب: جلال آل‌احمد.
سوالات آرایه‌های ادبی با جواب
آرایه‌ها همان ابزارهایی‌اند که شعر را از حرف معمولی جدا می‌کنند. این بخش را می‌توانید برای دانش‌آموزان هم به کار ببرید.
- آوردن واژه‌هایی از یک مجموعه، مثل گل و بلبل و باغ، در کنار هم چه نام دارد؟ جواب: مراعات‌نظیر یا تناسب.
- آوردن دو واژه با معنای مخالف، مثل شب و روز، چه آرایه‌ای است؟ جواب: تضاد یا طباق.
- نسبت دادن ویژگی‌های انسانی به غیرانسان، مثل «آسمان گریست»، چه نام دارد؟ جواب: تشخیص یا جان‌بخشی.
- اشاره به داستان، آیه، حدیث یا واقعه‌ای معروف در شعر چه آرایه‌ای است؟ جواب: تلمیح.
- تکرار یک صامت یا مصوت برای ساختن آهنگ در کلام چه نام دارد؟ جواب: واج‌آرایی یا نغمه‌ی حروف.
- در ترکیب «خبر تلخ» کدام آرایه به کار رفته است؟ جواب: حس‌آمیزی؛ چون چشیدن با شنیدن آمیخته شده.
- آوردن واژه‌ای با دو معنی که هر دو در جمله قابل برداشت باشند چه نام دارد؟ جواب: ایهام.
- ارکان تشبیه کدام‌اند؟ جواب: مشبه، مشبه‌به، وجه شبه و ادات تشبیه.
- تشبیهی که یکی از دو رکن اصلی‌اش، یعنی مشبه یا مشبه‌به، حذف شده باشد چه نام دارد؟ جواب: استعاره.
- بزرگ‌نمایی یک ویژگی بیش از حد واقعی چه آرایه‌ای است؟ جواب: اغراق یا مبالغه.
- آوردن مصراع یا بیتی از شاعری دیگر در شعر خود چه نام دارد؟ جواب: تضمین.
- آوردن دو واژه‌ی هم‌شکل یا هم‌صدا با معنای متفاوت چه آرایه‌ای است؟ جواب: جناس.
قالب‌های شعری و اصطلاحات ادبی
اگر اسم قالب‌ها را بلد باشید، دیگر هیچ شعری برایتان غریبه نیست. این بخش کمی تخصصی‌تر است، اما جواب‌ها کوتاه و به‌یادماندنی‌اند.
- قالبی با چهار مصراع که خیام آن را مشهور کرد چه نام دارد؟ جواب: رباعی.
- دوبیتی‌های باباطاهر بر چه وزنی سروده شده‌اند؟ جواب: «مفاعیلن مفاعیلن فعولن».
- قالبی که هر بیتش قافیه‌ی جداگانه دارد و برای داستان‌های بلند به کار می‌رود چیست؟ جواب: مثنوی؛ شاهنامه هم در همین قالب است.
- نام شعری شاعر که معمولاً در بیت آخر غزل می‌آید چه نام دارد؟ جواب: تخلص.
- به بیت اول و بیت آخر غزل چه می‌گویند؟ جواب: مطلع و مقطع.
- کلمه یا کلماتی که در پایان بیت‌ها، بعد از قافیه، عیناً تکرار می‌شوند چه نام دارند؟ جواب: ردیف.
- فرق ترجیع‌بند و ترکیب‌بند چیست؟ جواب: در ترجیع‌بند بیت میان بندها عیناً تکرار می‌شود، اما در ترکیب‌بند هر بار تغییر می‌کند.
- گلستان سعدی چند باب دارد؟ جواب: هشت باب.
- بوستان سعدی چند باب دارد؟ جواب: ده باب.
- مثنوی معنوی چند دفتر دارد؟ جواب: شش دفتر.
روزهای بزرگداشت و آرامگاه شاعران
این بخش هم برای مسابقه جذاب است و هم بهانه‌ای برای برنامه‌ریزی سفر بعدی‌تان! اگر دنبال سؤال‌های سرگرم‌کننده‌تری برای جمع هستید، سوالات چالشی دورهمی را هم ببینید.
- روز بزرگداشت فردوسی چه روزی است؟ جواب: ۲۵ اردیبهشت.
- روز بزرگداشت سعدی چه روزی است؟ جواب: اول اردیبهشت.
- روز بزرگداشت خیام چه روزی است؟ جواب: ۲۸ اردیبهشت.
- روز بزرگداشت مولوی چه روزی است؟ جواب: ۸ مهر.
- روز بزرگداشت حافظ چه روزی است؟ جواب: ۲۰ مهر.
- روز شعر و ادب فارسی چه روزی است و به یاد کدام شاعر نام‌گذاری شده؟ جواب: ۲۷ شهریور، سالروز درگذشت استاد شهریار.
- آرامگاه حافظ و سعدی در کدام شهر است؟ جواب: شیراز؛ در حافظیه و سعدیه.
- آرامگاه مولوی در کدام شهر است؟ جواب: قونیه در ترکیه.
- آرامگاه فردوسی کجاست؟ جواب: توس، نزدیک مشهد.
- آرامگاه خیام و عطار در کدام شهر است؟ جواب: نیشابور.
- آرامگاه باباطاهر در کدام شهر قرار دارد؟ جواب: همدان.
سؤال‌هایی که درباره‌ی مسابقه‌ی ادبیات زیاد می‌پرسید
معروف‌ترین شاعران کلاسیک فارسی چه کسانی‌اند؟
فردوسی، سعدی، حافظ، مولوی، خیام، عطار و نظامی معمولاً در صدر هر فهرستی قرار می‌گیرند. رودکی هم به‌عنوان پدر شعر فارسی جایگاه ویژه‌ای دارد.
برای مسابقه ادبیات از کجا سؤال طرح کنیم؟
کتاب‌های درسی ادبیات فارسی دبیرستان منبع خوب و قابل‌اعتمادی‌اند. از سؤال‌هایی که جوابشان میان منابع اختلاف دارد، مثل سال دقیق تولد شاعران کهن، دوری کنید.
فرق غزل و قصیده چیست؟
هر دو در بیت اول دو مصراع هم‌قافیه دارند و در بقیه‌ی بیت‌ها مصراع دوم قافیه دارد، اما قصیده معمولاً بلندتر است و موضوعاتی مثل ستایش و پند را در بر می‌گیرد؛ غزل کوتاه‌تر و بیشتر عاشقانه و عارفانه است.
دنبال سؤال‌ها و بازی‌های بیشتری هستید؟ همه فهرست‌ها را در صفحه جامع سوالات چالشی و بازی‌های گروهی ببینید.
