آخرین بهروزرسانی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵
مفعول کلمه یا گروهی از کلمههاست که کارِ فعل روی آن انجام میشود و در جواب پرسشِ «چه کسی را؟» یا «چه چیزی را؟» میآید؛ نشانهی آن «را» است، اما مفعول گاهی بدون «را» هم میآید. فقط فعلهای گذرا به مفعول، مفعول میگیرند. در این مطلب روش چهارمرحلهای پیدا کردن مفعول، حالتهای با «را» و بی «را»، فرق مفعول با متمم و مسند، اشتباههای رایج و یک تمرین دهسؤالی با پاسخنامه را آوردهایم.
مفعول در کتابهای درسی کجا میآید؟
کتاب فارسی هفتم دستور را از «جمله» شروع میکند، بعد فعل را بخش اصلی معنای جمله معرفی میکند و بعد به نهاد میرسد؛ مفعول بعد از اینها آموزش داده میشود. پس برای پیدا کردن مفعول، اول باید فعل و نهاد را بشناسی. در دبیرستان همین بحث با نام «جملهی سهجزئی با مفعول» (نهاد + مفعول + فعل) و بعد «جملهی چهارجزئی» ادامه پیدا میکند.

پیدا کردن مفعول در چهار قدم
- فعل را پیدا کن. معمولاً آخر جمله است: «سارا دیروز کتاب تازهاش را خواند.»
- نهاد را پیدا کن. بپرس «چه کسی خواند؟» جواب: سارا.
- از فعل بپرس «چه چیزی را؟» یا «چه کسی را؟» «سارا چه چیزی را خواند؟» جواب: کتاب تازهاش. این مفعول است.
- اگر «را» نبود، آن را امتحان کن. در «سارا کتاب خواند» «را» نیست، ولی میشود پرسید «چه چیزی خواند؟» و جواب «کتاب» است. اگر جواب با افزودن «را» هم معنای درستی بدهد، مفعول بی «را» است.
یک نکتهی مهم: مفعول همیشه یک کلمه نیست. در «دوچرخهی قرمز برادرم را تعمیر کردیم» کل گروه «دوچرخهی قرمز برادرم» مفعول است و «را» آخر همین گروه مینشیند. «را» مرز پایان گروه مفعولی را نشان میدهد.
فعل گذرا به مفعول و فعل ناگذر
فعلی که برای کامل شدن معنایش به مفعول نیاز دارد «گذرا به مفعول» است. اگر بگویی «علی آورد» شنونده میپرسد «چه چیزی را؟». اما «علی رفت» کامل است و جایی برای پرسش «چه چیزی را؟» ندارد؛ این فعل ناگذر است. بعضی فعلها هر دو حالت را دارند.
| فعل | نوع | مثال |
|---|---|---|
| خوردن، دیدن، نوشتن، خریدن، آوردن، فرستادن | گذرا به مفعول | مریم نامه را فرستاد. |
| رفتن، آمدن، خوابیدن، نشستن، رسیدن | ناگذر | مهمانها رسیدند. |
| شکستن، پختن، ریختن | دوگانه | شیشه شکست. / توپ شیشه را شکست. |
در «شیشه شکست» شیشه نهاد است، نه مفعول؛ چون خودش شکسته و «را» هم نمیگیرد. در «توپ شیشه را شکست» نهاد «توپ» است و «شیشه» مفعول میشود.
انواع مفعول از نظر «را»
«را» معمولاً بعد از مفعولِ شناختهشده (معرفه) میآید؛ یعنی چیزی که گوینده و شنونده هر دو میدانند کدام است. در گفتار، «را» به شکل «رو» یا «ـو» تلفظ میشود: «کتابو بده».
| حالت | مثال | چه معنایی دارد؟ |
|---|---|---|
| با «را» (شناخته) | کیفم را پیدا کردم. | همان کیفِ مشخص |
| بی «را» (کلی یا جنس) | پدرم هر شب روزنامه میخواند. | روزنامه بهطور کلی، نه یک روزنامهی خاص |
| با «ـی» و بی «را» (ناشناخته) | دیروز کتابی خریدم. | یک کتاب نامشخص |
| با «ـی» و «را» | کتابی را که معرفی کردی خریدم. | ناشناخته، ولی با توضیحِ بعدی مشخص شده |
| ضمیر جدا + «را» | او را در کتابخانه دیدم. | ضمیر به جای اسم نشسته |
| ضمیر پیوسته | دیروز دیدمش. | «ـش» یعنی «او را» |
در جملهی «دیدمش» حواست باشد: «ـم» شناسه است و نهاد را نشان میدهد (من)، اما «ـش» ضمیر پیوسته و مفعول است.
فرق مفعول با متمم و مسند
این سه نقش بیشترین قاطیشدن را در امتحان دارند. سادهترین راه، نگاه کردن به نشانه و نوع فعل است.
| نقش | نشانه | چه فعلی؟ | مثال |
|---|---|---|---|
| مفعول | «را» (یا قابلِ افزودنِ «را») | گذرا به مفعول | سینا غذا را گرم کرد. |
| متمم | حرف اضافه: به، از، با، در، برای، بر | گذرا به متمم یا هر فعل دیگر | سینا از تاریکی میترسد. |
| مسند | بدون نشانه؛ صفت یا حالتِ نهاد یا مفعول | اسنادی (است، بود، شد، گشت، گردید) یا فعلهایی مثل نامیدن، دانستن، کردن | هوا سرد شد. |
در جملههای چهارجزئی، مفعول کنار متمم یا مسند مینشیند:
- مفعول + متمم: «مادربزرگ شال را به نوهاش هدیه داد.» شال مفعول است و «به نوهاش» متمم. الگوی آشنای این جملهها «الف را به ب» یا «الف را از ب» است.
- مفعول + مسند: «باد هوا را خنک کرد.» «هوا» مفعول است و «خنک» مسند. در این جملهها مفعول و مسند دربارهی یک چیزند: هوا خنک شد. همینطور در «همکلاسیها او را کاپیتان نامیدند»، او همان کاپیتان است.
مقایسهی دو جمله کمک میکند: «هوا سرد شد» مفعول ندارد (سرد مسند است)، اما «باران هوا را سرد کرد» مفعول دارد (هوا). و در «به او گفتم»، «او» متمم است چون حرف اضافهی «به» گرفته، نه «را».
اشتباههای رایج
- مفعول دانستنِ هر کلمهای که «را» دارد. در شعر و نثر کهن «را» گاهی معنی «به» یا «برای» میدهد؛ مثلاً «دوست را گفتم» یعنی «به دوست گفتم». اینجا «دوست» متمم است.
- مفعولِ بی «را» را ندیدن. در «بچهها میوه خریدند» یا «علی غذا خورد» مفعول هست، فقط نشانه ندارد. پرسش «چه چیزی؟» را فراموش نکن.
- نصف گروه را مفعول گرفتن. در «خانهی قدیمی پدربزرگ را فروختند» مفعول کل «خانهی قدیمی پدربزرگ» است، نه فقط «پدربزرگ».
- نهادِ فعلهای دوگانه را مفعول دانستن. در «در باز شد» یا «لیوان شکست» آن کلمه نهاد است.
- جای غلطِ «را» در نوشتن. در نوشتار معیار بهتر است بنویسی «کتابی را که خریدم خواندم»، نه «کتابی که خریدم را خواندم».
تمرین: مفعول را پیدا کن
در هر جمله مفعول را پیدا کن و بگو با «را» آمده یا بی «را». اگر جمله مفعول ندارد، بنویس «ندارد».
- نرگس نامهای برای مادربزرگش نوشت.
- بچهها توپ را از حیاط آوردند.
- پدرم هر روز صبح روزنامه میخواند.
- باران دیشب تا صبح بارید.
- معلم ما را به اردو برد.
- آسمان امروز ابری است.
- علی از سگ همسایه ترسید.
- کتاب تازهی دوستم را دو روزه خواندم.
- دیروز دیدمش و سلام کردم.
- تماشاگران داور را مقصر دانستند.
پاسخنامه
- «نامهای»؛ بی «را» و ناشناخته. «برای مادربزرگش» متمم است.
- «توپ»؛ با «را». «از حیاط» متمم است.
- «روزنامه»؛ بی «را».
- ندارد؛ «باریدن» ناگذر است.
- «ما»؛ ضمیر با «را». «به اردو» متمم است.
- ندارد؛ «ابری» مسند است و «است» فعل اسنادی.
- ندارد؛ «از سگ همسایه» متمم است.
- «کتاب تازهی دوستم»؛ گروه مفعولی با «را».
- «ـش» در «دیدمش»؛ ضمیر پیوسته و مفعول.
- «داور»؛ با «را». «مقصر» مسند است (جملهی چهارجزئی با مفعول و مسند).
چکلیست پیش از امتحان
- اول فعل و نهاد را پیدا کردم.
- از فعل پرسیدم «چه کسی را؟ / چه چیزی را؟».
- جملههای بی «را» را با افزودن «را» امتحان کردم.
- کل گروه مفعولی را، تا جایی که «را» آمده، علامت زدم.
- کلمههای بعد از حرف اضافه را متمم گرفتم، نه مفعول.
- در جملههای اسنادی (است، شد، بود) دنبال مسند گشتم، نه مفعول.
- ضمیرهای پیوستهی آخر فعل (دیدمش، گفتمت) را از قلم نینداختم.
سؤالهای پرتکرار
آیا هر جملهای مفعول دارد؟
نه. فقط جملهای که فعلش گذرا به مفعول است. «من رفتم» و «هوا گرم است» مفعول ندارند.
«را» همیشه نشانهی مفعول است؟
در فارسی امروز تقریباً همیشه. در متنهای کهن «را» معنیهای دیگری مثل «به» و «برای» هم دارد که باید از معنی جمله تشخیص بدهی.
«مفعول با واسطه» یعنی چه؟
اصطلاحی از دستورهای قدیمیتر است برای کلمهای که با حرف اضافه میآید. در کتابهای درسی امروز به آن «متمم» میگویند و «مفعول» فقط به همان مفعولِ «را»دار یا قابلِ «را»دار گفته میشود.
فرق «او را دیدم» با «دیدمش» چیست؟
از نظر نقش هیچ فرقی ندارند؛ در هر دو «او» مفعول است. در اولی ضمیر جدا با «را» آمده و در دومی ضمیر پیوستهی «ـش» به فعل چسبیده.
منابع
این مطلب را تحریریهی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. جملههای نمونه، جدولها، تمرین، چکلیست و اینفوگرافیک را خودمان آماده کردهایم.




