آخرین بهروزرسانی: ۱ آذر ۱۴۰۵
ضمیر کلمهای است که به جای اسم مینشیند تا آن اسم تکرار نشود؛ اسمی که ضمیر جایش آمده «مرجع ضمیر» نام دارد. مهمترین انواع ضمیر در فارسی، شخصی (جدا و پیوسته)، اشاره، مشترک و پرسشی است. در این مطلب هر نوع را با جدول و مثال آوردهایم، فرق ضمیر اشاره با صفت اشاره و فرق ضمیر پیوسته با شناسه را توضیح دادهایم و یک تمرین دهسؤالی با پاسخنامه گذاشتهایم.
ضمیر و مرجع ضمیر
به این دو جمله نگاه کن: «سارا دیر رسید، چون سارا اتوبوس را از دست داده بود.» و «سارا دیر رسید، چون او اتوبوس را از دست داده بود.» در جملهی دوم «او» ضمیر است و مرجعش «سارا». ضمیر نوعِ کلمه است، نه نقش؛ یعنی مثل اسم میتواند نهاد، مفعول، متمم یا مضافالیه باشد:
- نهاد: او دیر رسید.
- مفعول: او را دیدم.
- متمم: به او گفتم.
- مضافالیه: کیفِ او گم شد.

۱. ضمیر شخصی جدا
ضمیرهایی که جدا نوشته میشوند و به تنهایی معنا دارند. شش شخص دارند: سه مفرد و سه جمع.
| شخص | مفرد | جمع | مثال |
|---|---|---|---|
| اولشخص | من | ما | ما فردا امتحان داریم. |
| دومشخص | تو | شما | تو همیشه زود میرسی. |
| سومشخص | او، وی | ایشان، آنان، آنها | وی سخنران جلسه بود. |
«شما» و «ایشان» برای احترام به یک نفر هم به کار میروند: «شما لطف دارید.»، «ایشان معلم ریاضی ما هستند.» «وی» بیشتر در نوشتههای رسمی و خبری میآید.
۲. ضمیر شخصی پیوسته
این ضمیرها به کلمهی پیش از خود میچسبند و تنها به کار نمیروند.
| شخص | مفرد | جمع | مثال |
|---|---|---|---|
| اولشخص | ـَم | ـِمان | کتابم / کتابمان |
| دومشخص | ـَت | ـِتان | کتابت / کتابتان |
| سومشخص | ـَش | ـِشان | کتابش / کتابشان |
ضمیر پیوسته هم نقشهای مختلف میگیرد: در «کتابم» مضافالیه است (کتابِ من)، در «دیدمش» مفعول است (او را دیدم) و در «برایش نوشتم» متمم است (برای او نوشتم).
فرق ضمیر پیوسته با شناسه: شناسه همیشه آخر فعل میآید و نهاد را نشان میدهد: «رفتم، رفتی، رفت». ضمیر پیوسته را میشود با ضمیر جدا عوض کرد و معنا عوض نمیشود: «دیدمش» = «او را دیدم». در «دیدمش»، «ـم» شناسه است و «ـش» ضمیر.
۳. ضمیر اشاره و فرق آن با صفت اشاره
ضمیرهای اشاره «این» و «آن» و شکلهای جمعشان «اینها، آنها، اینان، آنان» هستند؛ «همین» و «همان» هم به همین دسته میآیند. ولی «این» و «آن» همیشه ضمیر نیستند. فرقشان را صفت اشاره روشن میکند:
| صفت اشاره (همراه اسم) | ضمیر اشاره (به جای اسم) |
|---|---|
| این کتاب را بخوان. | این را بخوان. |
| آن خانه مال عموی من است. | آن مال عموی من است. |
| همین لباس را میخواهم. | همین را میخواهم. |
| این گلها را مادرم کاشته. | اینها را مادرم کاشته. |
قاعده ساده است: اگر بعد از «این/آن» اسم آمد، صفت اشاره است و وابستهی پیشینِ آن اسم حساب میشود (همان بحثی که در فارسی نهم با نام «وابستههای پیشین» میخوانی). اگر تنها آمد و جای اسم نشست، ضمیر است. ردیف آخر جدول یک نشانهی دیگر هم دارد: صفت اشاره جمع بسته نمیشود؛ میگوییم «این گلها»، نه «اینها گلها». پس «اینها» و «آنها» همیشه ضمیرند.
۴. ضمیر مشترک
«خود، خویش، خویشتن» را ضمیر مشترک میگویند، چون یک شکل دارند و برای همهی شخصها مشترکاند: من خودم، تو خودت، او خودش، ما خودمان. در فارسی امروز «خود» معمولاً با ضمیر پیوسته میآید و در نوشتار رسمی جمع بسته نمیشود.
- برای تأکید: «خود مدیر به کلاس آمد.»
- وقتی کار به خودِ نهاد برمیگردد: «سینا خودش را در آینه دید.» اینجا «خود» مفعول است.
کلمههای پرسشی وقتی تنها بیایند و جای اسم بنشینند ضمیر پرسشیاند: «که آمد؟»، «چه خریدی؟»، «کدام را برداشتی؟»، «چند تا ماند؟». اگر بعدشان اسم بیاید، صفت پرسشیاند: «کدام کتاب را برداشتی؟». در گفتار به جای «که» میگوییم «کی»: «کی زنگ زد؟». بعضی منابع کلمههایی مثل «کجا» و «چگونه» را هم در این فهرست میآورند؛ در امتحان به تقسیمبندی کتاب و معلم خودت تکیه کن.
جدول جمعبندی و دو نوع دیگر
| نوع | کلمهها | مثال | نشانهی تشخیص |
|---|---|---|---|
| شخصی جدا | من، تو، او، ما، شما، ایشان | ما رسیدیم. | تنها میآید و شخص را نشان میدهد |
| شخصی پیوسته | ـَم، ـَت، ـَش، ـِمان، ـِتان، ـِشان | دفترش را آورد. | به کلمه میچسبد و با ضمیر جدا عوضشدنی است |
| اشاره | این، آن، اینها، آنها، همین، همان | آن را بده. | بعدش اسم نیامده |
| مشترک | خود، خویش، خویشتن | خودت بیا. | برای همهی شخصها یک شکل |
| پرسشی | که، چه، کدام، چند | چه گفتی؟ | پرسشی است و بعدش اسم نیامده |
| مبهم | همه، هیچ، یکی، دیگری، هر که | همه آمدند. | به کسی یا چیزی نامشخص برمیگردد |
ضمیر مبهم و ضمیر تعجبی را هم بعضی دستورها جدا میشمارند. قاعدهی «اسم بعدش آمده یا نه» برای مبهم هم کار میکند: در «هیچ نگفت» «هیچ» ضمیر مبهم است، اما در «هیچ کتابی نخواندم» صفت مبهم.
اشتباههای رایج
- ضمیر گرفتنِ صفت اشاره. در «این خیابان را مستقیم برو»، «این» صفت اشاره است، چون اسم «خیابان» بعدش آمده.
- ضمیر گرفتنِ شناسه. «ـم» در «رفتم» شناسه است، نه ضمیر پیوسته.
- ضمیر گرفتنِ فعلِ اسنادیِ پیوسته. در «من خستهام» یا «دانشآموزم»، «ـَم» یعنی «هستم» و فعل است، نه ضمیر.
- قاطی کردن نوع و نقش. «او» نوعش ضمیر است؛ نقشش بسته به جمله نهاد، مفعول یا متمم میشود.
- ضمیر شخصی دانستنِ «خود». «خودم» از دو بخش است: «خود» ضمیر مشترک و «ـم» ضمیر شخصی پیوسته.
تمرین: ضمیرها را پیدا کن
ضمیرهای هر جمله و نوعشان را بنویس. اگر ضمیر ندارد، بنویس «ندارد».
- این را برای تولد سارا خریدم.
- این کتاب را برای تولد سارا خریدم.
- مادرم دیروز به مدرسه آمد.
- دیروز دیدمش.
- خودت این نامه را نوشتی؟
- که در را زد؟
- کدام را انتخاب کردی؟
- شما همیشه به ما کمک کردهاید.
- ایشان زودتر از ما رسیدند.
- من امروز خیلی خستهام.
پاسخنامه
- «این»: ضمیر اشاره (بعدش اسم نیامده).
- ندارد؛ «این» صفت اشاره است. «ـم» در «خریدم» شناسه است.
- «ـَم» در «مادرم»: ضمیر شخصی پیوسته، نقش مضافالیه.
- «ـش»: ضمیر شخصی پیوسته، نقش مفعول. «ـم» شناسه است.
- «خود»: ضمیر مشترک؛ «ـت»: ضمیر شخصی پیوسته. «این» صفت اشاره است.
- «که»: ضمیر پرسشی.
- «کدام»: ضمیر پرسشی.
- «شما» و «ما»: ضمیر شخصی جدا.
- «ایشان» و «ما»: ضمیر شخصی جدا («ایشان» برای احترام).
- «من»: ضمیر شخصی جدا. «ـَم» در «خستهام» فعل اسنادی (هستم) است، نه ضمیر.
چکلیست تشخیص ضمیر
- پرسیدم این کلمه جای کدام اسم نشسته (مرجعش کیست).
- بعد از «این، آن، کدام، همه» نگاه کردم اسم آمده یا نه.
- «ـم، ـت، ـش» را با ضمیر جدا عوض کردم تا ببینم ضمیرند یا شناسه.
- «ـَم» بعد از صفت یا اسمِ حالت (خستهام) را فعل اسنادی گرفتم.
- «خودم، خودت» را دو جزء حساب کردم.
- نوع ضمیر را از نقشش جدا نوشتم.
سؤالهای پرتکرار
«آنها» ضمیر شخصی است یا اشاره؟
منابع دستوری «آنها» را هم در ضمیرهای شخصی سومشخص جمع آوردهاند و هم در ضمیرهای اشاره. وقتی به جای اسم آدمها نشسته و جمله اشارهای ندارد، شخصی حسابش میکنند؛ وقتی به چیزی اشاره میکند («آنها را از قفسه بیاور»)، اشاره. ملاک نهایی کتاب و معلم خودت است.
چرا گاهی ضمیر را در جمله نمیآوریم؟
چون شناسهی فعل شخص را نشان میدهد. «رفتم» بدون «من» هم کامل است؛ «من» را بیشتر برای تأکید میآوریم.
ضمیر مبهم جزو انواع اصلی است؟
در بیشتر دستورها بله، نوعی جداست؛ ولی در کلاسهای دورهی اول متوسطه تمرکز بیشتر روی ضمیر شخصی، اشاره و مشترک است.
منابع
این مطلب را تحریریهی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. جملههای نمونه، جدولها، تمرین، چکلیست و اینفوگرافیک را خودمان آماده کردهایم.



