همشهری آنلاین: همزمان با مطرح شدن یک مورد مشکوک به طاعون ریوی در سیبری روسیه، بار دیگر نام این بیماری مرگبار بر سر زبان‌ها افتاده است؛ اما آیا طاعون واقعاً از بین رفته یا هنوز در جهان وجود دارد و چطور منتقل می‌شود؟
طاعون یکی از ترسناک‌ترین بیماری‌های تاریخ بشر است که در قرن چهاردهم میلادی با نام «مرگ سیاه» میلیون‌ها نفر را در اروپا به کام مرگ فرستاد؛ اما برخلاف تصور بسیاری، این بیماری از بین نرفته است و هنوز هم در برخی نقاط جهان دیده می‌شود. تفاوت بزرگ امروز با قرون گذشته این است که طاعون با تشخیص و درمان سریع، بیماری قابل درمانی با آنتی‌بیوتیک‌هاست.
طاعون چیست؟
طاعون یا همان مرگ سیاه یک نوع بیماری عفونی باکتریال است که توسط گونه‌ای از باکتری‌ها موسوم به یرسینا پستیس (Yersinia pestis) ایجاد می‌شود.
این بیماری مشترک میان انسان و حیوان است که توسط برخی از جوندگان مانند کک، خرگوش، گربه، موش صحرایی و سنجاب به انسان منتقل می‌شود.
آیا طاعون هنوز وجود دارد؟
بله. طاعون امروزه نیز وجود دارد، اما دیگر مانند دوران قرون وسطی یک بیماری شایع و گسترده نیست.
سازمان جهانی بهداشت می‌گوید موارد انسانی طاعون همچنان در چند کشور گزارش می‌شود و در سال‌های اخیر بخش عمده موارد گزارش‌شده مربوط به جمهوری دموکراتیک کنگو و ماداگاسکار بوده است. این بیماری همچنین در بخش‌هایی از آفریقا، آسیا و آمریکای جنوبی و در برخی مناطق روستایی غرب آمریکا وجود دارد.
بنابراین، اگرچه نام طاعون یادآور «مرگ سیاه» و همه‌گیری‌های تاریخی است، ابتلا به آن در دنیای امروز نادر است و بیشتر با تماس با محیط‌ها یا حیوانات آلوده در مناطق خاص ارتباط دارد.
چرا طاعون در گذشته این‌قدر مرگبار بود؟
یکی از معروف‌ترین همه‌گیری‌های تاریخ، «مرگ سیاه» در قرن چهاردهم بود. سازمان جهانی بهداشت برآورد می‌کند این همه‌گیری بیش از ۵۰ میلیون نفر را در اروپا به کام مرگ فرستاد.
در آن زمان خبری از آنتی‌بیوتیک‌ها و روش‌های تشخیص و درمان امروزی نبود. از طرف دیگر، شرایط نامناسب بهداشتی، تراکم جمعیت و نبود شناخت کافی از عامل بیماری و راه‌های انتقال آن، کنترل طاعون را بسیار دشوار می‌کرد.
همین تفاوت باعث شده است طاعون امروزی با بیماری‌ای که قرن‌ها پیش جوامع را گرفتار می‌کرد، از نظر امکان کنترل و درمان قابل مقایسه نباشد.
طاعون چگونه منتقل می‌شود؟
شایع‌ترین راه انتقال طاعون به انسان، گزش کک آلوده است. کک‌ها می‌توانند با تغذیه از حیوان آلوده، باکتری را دریافت کنند و سپس آن را به انسان یا حیوان دیگری منتقل کنند.
با نظر به اینکه این بیماری، یک بیماری مشترک میان انسان و حیوانات است، در ارتباط بودن با حیوانات می‌تواند روش اصلی انتقال بیماری باشد. اگر کک آلوده به این باکتری بدن انسان را گاز بگیرد انتقال رخ خواهد داد.
همچنین اگر جوندگان شهری مانند موش ناقل باکتری ”یرسینا پستیس” باشند می‌توانند سبب شیوع این بیماری شوند. ناگفته نماند حیوانات اهلی نیز می‌توانند محیط مناسبی برای انتقال جوندگان آلوده به محیط خانه و اجتماعات انسانی باشند.
بدین صورت که این حیوانات از راه‌هایی مانند گاز گرفتن و چنگ زدن ترشحات دهانی خود را وارد بدن انسان می‌کنند. متاسفانه این بیماری نیز به شدت مسری است و اگر فردی مبتلا به بیماری طاعون باشد آن را به دیگران نیز انتقال می‌دهد.
به طور کلی روش‌های انتقال این بیماری شامل موارد زیر می‌شود:
دستکاری نسوج حیوانات آلوده و محیط کشت با سیل طاعون
انتشار عمدی بیماری طاعون از طریق افشانه‌های آلوده
انتقال بیماری در اثر تماس با حیوانات آلوده
تماس مستقیم با انسان‌های مبتلا به بیماری
تماس با کک، شپش و کنه آلوده
طاعون چه علائمی دارد؟
بیماری طاعون چندین نوع دارد که هر یک از آن‌ها علائمی دارند. بزرگ شدن غدد لنفاوی در ران و کشاله ران از مهم‌ترین علائم است. دیگر علائم نیز ممکن است بین تمامی بیماری‌ها مشترک باشد.
توصیه می‌شود با مشاهده حالت‌های زیر حتما به پزشک مراجعه نمایید:
زخم در محل گزش کک در پوست انسان
استفراغ و دردهای شکمی
خونریزی زیر پوستی
تب و لرزهای مداوم
کاهش فشار خون
سردردهای مزمن
بزرگی غدد لنفاوی
بی قراری شدید
هذیان‌های مدام
عفونت خون
عفونت ریه
تپش قلب
انواع بیماری طاعون
طاعون خیارکی
این نوع شایع‌ترین شکل طاعون است و معمولاً پس از گزش کک آلوده ایجاد می‌شود.
مشخصه مهم آن، تورم دردناک غدد لنفاوی است که به آن «بوبو» گفته می‌شود. این تورم معمولاً در نزدیکی محل ورود باکتری ایجاد می‌شود و می‌تواند با تب، لرز و ضعف همراه باشد.
طاعون خیارکی معمولاً از انسان به انسان منتقل نمی‌شود، اما اگر درمان نشود، باکتری می‌تواند به بخش‌های دیگر بدن گسترش پیدا کند.
طاعون خونی یا سپتی‌سمیک
در این نوع، باکتری وارد جریان خون می‌شود و می‌تواند بیماری شدیدی ایجاد کند. تب، لرز، ضعف شدید، درد شکم و خونریزی زیر پوست از جمله علائم احتمالی هستند. در موارد شدید، آسیب بافتی و اختلال عملکرد اندام‌ها نیز ممکن است رخ دهد.
طاعون ریوی
طاعون ریوی شدیدترین و خطرناک‌ترین شکل بیماری است. بیمار ممکن است به‌سرعت دچار تب، ضعف، تنگی نفس، درد قفسه سینه و سرفه شود و گاهی خلط خونی یا آبکی داشته باشد. این نوع طاعون می‌تواند از فردی به فرد دیگر منتقل شود و به همین دلیل تشخیص و درمان سریع آن اهمیت زیادی دارد.
طاعون نشخوارکنندگان
بیماری طاعون نشخوارکنندگان نوعی بیماری در میان گوسفندان و بزهای وحشی است که می‌تواند موجب مرگ آن‌ها شود. چنانچه یکی از دام‌ها به این بیماری مبتلا شود، به سرعت در کل دام پخش می‌شود و این مسئله می‌تواند خسارات بسیار زیادی را به دامداران و گله‌ها وارد کند. علائم اولیه این بیماری شامل ترشحات بینی و چشم، زخم در دهان، تنفس نامنظم، بوی بد دهان، سرفه و اسهال می‌شود.
زمانی که ویروس وارد بدن گوسفندان شود معمولا ۴ تا ۵ روز طول می‌کشد تا علائم بیماری بروز پیدا کنند. اولین علائم تب است که حدودا ۴۰ تا ۴۱ درجه خواهد بود. بعد از آن علائم دیگری مانند ترشحات چشم و بینی شروع می‌شود و بعد از آن علائم عفونت بروز پیدا می‌کنند. توجه داشته باشید که بیماری طاعون در این نوع قابل سرایت به انسان‌ها نیست و در این مورد نگران نباشید.
روش های تشخیص بیماری طاعون
در صورتی که پزشک مشکوک به ابتلا باشد، ممکن است نمونه‌هایی را از بیمار بگیرد تا وجود باکتری عامل بیماری را در آن تشخیص دهد. این نمونه برداری از نواحی‌ای انجام می‌شود که در ادامه ذکر نموده‌ایم.
ریه: جهت تشخیص طاعون ریوی پزشک از طریق آندوسکوپی از مخاط یا خلط مجاری تنفسی نمونه برداری می‌کند. در این روش دستگاه کوچکی به نام آندوسکوپ از دهان و بینی عبور داده می‌شود.
خیارک‌ها: در صورتی که بیمار دچار تورم غدد لنفاوی یا همان خیارک شده باشد که از مشخصه‌های بارز نوع خیارکی است، پزشک از سرنگ جهت نمونه گیری از چرک خیارک استفاده می‌نماید.
خون: به طور کلی تنها در صورت ابتلا به طاعون عفونتی خون در دستگاه گردش خون بیمار امکان یافت باکتری یرسینیا پستیس است.
آیا طاعون درمان دارد؟
بله. این شاید مهم‌ترین تفاوت طاعون امروزی با بیماری مرگباری باشد که در قرون وسطی جان میلیون‌ها نفر را گرفت.
هیچ واکسن موثری برای طاعون در دسترس قرار ندارد. اما امروزه پژوهشگران در حال توسعه یک واکسن برای این بیماری مهلک هستند. اما در صورتی که پزشک تشخیص دهد فرد در معرض خطر ابتلا به بیماری طاعون بوده و یا اینکه به آن مبتلا شده باشد، داروهای آنتی بیوتیک تجویز می‌نماید. داروهای آنتی بیوتیک می‌توانند از بروز عفونت یا پیشروی آن جلوگیری کنند.
برخی از این داروها عبارتند از:
موکسی فلوکساسین
سیپروفلوکساسین
داکسی سایکلین
لووفلوکساسین
جنتامایسین
کلرامفنیل
درمان سریع می‌تواند از پیشرفت بیماری و بروز عوارض شدید جلوگیری کند. در مقابل، طاعون درمان‌نشده، به‌ویژه نوع ریوی و سپتی‌سمیک، می‌تواند بسیار سریع مرگبار شود.
راه های پیشگیری از بیماری طاعون
روش اساسی جهت پیشگیری از مرگ سیاه یا همان طاعون، کنترل میزبان‌ها و حشرات ناقل باکتری است. علاوه بر آن جلوگیری از تماس با حیوانات اهلی یا جونده‌های کوچک که امکان دارد با مخزن بیماری در ارتباط باشند بسیار موثر است. اما چنانچه در مناطقی هستید که شیوع این بیماری زیاد است، می‌توانید احتیاط‌های زیر را انجام دهید:
پرسنل بهداشتی نیاز است در مورد پیشگیری و کنترل عفونت مهارت‌های لازم را آموزش ببینند. افرادی که در تماس مستقیم با بیماران طاعونی پنومونی هستند باید اقدامات پیشگیری کننده استاندارد را انجام دهند. همچنین طی هفت روز یا حداقل تا زمانی که در معرض بیماران آلوده قرار دارند، از آنتی بیوتیک استفاده نمایند.
افرادی را که به بیماری طاعون ذات الریه مبتلا هستند را در مکانی جدا نگهداری کنید. بیماران ذات الریه باید جدا باشند تا از طریق راه‌های تنفسی دیگران را آلوده نکنند. ارائه ماسک در این بیماران می‌تواند کاهش شیوع انتشار بیماری را موجب شود.
از حیوانات خانگی در برابر آلودگی با کک محافظت نمایید. با دامپزشک جهت شناخت و خرید بهترین محصول کنترل کننده کک مشورت نمایید.
منبع عفونت را پیدا کرده و آن را نابود کنید. مناطقی که احتمال لانه سازی جوندگان در آنجا وجود دارد را از بین ببرید.
در مناطقی که جوندگان به آسانی به آن‌ها دسترسی پیدا می‌کنند، از ریختن غذای حیوان خانگی خودداری نمایید.
هنگام دست زدن به حیوانات آلوده حتما از دستکش استفاده کنید تا پوستتان با باکتری‌های مضر تماس نداشته باشد.
آیا باید از طاعون ترسید؟
برای بیشتر مردم، احتمال ابتلا به طاعون بسیار پایین است. این بیماری بیشتر در مناطقی مطرح است که باکتری در جمعیت حیوانات و کک‌ها وجود دارد.
با این حال، افرادی که در مناطق دارای طاعون زندگی می‌کنند یا به آن مناطق سفر می‌کنند باید از تماس با حیوانات بیمار یا مرده و گزش کک‌ها خودداری کنند. رعایت اصول بهداشتی و مراجعه سریع برای ارزیابی پزشکی در صورت بروز علائم مشکوک نیز اهمیت دارد.
آیا طاعون دوباره می‌تواند مثل گذشته همه‌گیر شود؟
طاعون هنوز در طبیعت وجود دارد، اما شرایط امروز با قرون وسطی بسیار متفاوت است. وجود آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر، روش‌های تشخیص آزمایشگاهی، مراقبت‌های پزشکی و سیستم‌های مراقبت از بیماری‌های عفونی، امکان شناسایی و کنترل موارد را بسیار بیشتر کرده است.
با این حال، طاعون ریوی در صورت شناسایی نشدن و درمان نشدن می‌تواند به‌سرعت جدی شود و امکان انتقال انسان به انسان دارد؛ به همین دلیل موارد مشکوک نیازمند ارزیابی و درمان فوری پزشکی هستند.
طاعون برخلاف تصور رایج، بیماری متعلق به کتاب‌های تاریخ نیست و هنوز در برخی نقاط جهان وجود دارد؛ اما دیگر بیماری بدون درمانی نیست که مانند «مرگ سیاه» جوامع را به زانو درآورد. تشخیص زودهنگام و درمان سریع با آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند جان بیمار را نجات دهد.
