بهار که می‌شود، کنار جوی‌های روستا بوی تند و خنکی می‌پیچد. یکی می‌گوید «نعناع است»، دیگری می‌گوید «نه، پونه است». هر دو از یک خانواده‌اند و برگ‌هایشان شبیه است، اما فرق نعناع و پونه آن‌قدر مهم است که دانستنش هم در آشپزی به کارتان می‌آید و هم در مصرف ایمن.
نعناع؛ سبزی خنک و آشنای آشپزخانه
نعناعی که ما در ایران برای دوغ، نعناع‌داغ و سبزی خوردن استفاده می‌کنیم، معمولاً گونه‌ی Mentha spicata است که در انگلیسی «اسپیرمینت» نام دارد. عطر سبز، خنک و کمی تند آن بیشتر از ترکیبی به نام «کارون» می‌آید. برخلاف نعناع فلفلی که منتول زیادی دارد، این نعناع منتول کمی دارد و برای همین طعمش ملایم‌تر و شیرین‌تر است.
نعناع در آشپزی ایرانی همه‌جا هست: نعناع‌داغ روی آش و کشک‌بادمجان، نعناع خشک در دوغ و ماست‌وخیار، و برگ تازه‌اش در سبزی خوردن.
پونه؛ خویشاوند وحشی‌تر
«پونه» در فارسی بیشتر به گیاهی گفته می‌شود که در پژوهش‌های گیاه‌شناسی ایران با نام Mentha longifolia شناخته می‌شود و در اطراف چشمه‌ها و جوی‌ها می‌روید. در برخی منابع، گونه‌ی دیگری به نام Mentha pulegium هم پونه نامیده می‌شود. هر دو از تیره‌ی نعناعیان‌اند.
پونه عطری تندتر، نافذتر و کمی شبیه نعناع فلفلی دارد. برگ‌هایش معمولاً باریک‌تر و کشیده‌تر از نعناع است و سطحشان پرزدارتر و مایل به خاکستری دیده می‌شود. خیلی‌ها پونه را برای دوغ محلی، آش و دم‌نوش‌های زمستانی دوست دارند.
فرق نعناع و پونه در جدول
| ویژگی | نعناع | پونه |
|---|---|---|
| گونه‌ی رایج | Mentha spicata | Mentha longifolia و گاهی Mentha pulegium |
| عطر و طعم | خنک، سبز و ملایم | تند، نافذ و شبیه نعناع فلفلی |
| ترکیب معطر شاخص | کارون | پولگون (در برخی گونه‌ها و رویشگاه‌ها به مقدار زیاد) |
| ظاهر برگ | سبز روشن، صاف‌تر | باریک‌تر، پرزدارتر، مایل به خاکستری |
| محل رویش | بیشتر کشت‌شده در باغچه و مزرعه | بیشتر وحشی، کنار جوی و چشمه |
| کاربرد رایج | نعناع‌داغ، دوغ، ماست، سبزی خوردن | دوغ محلی، آش، دم‌نوش |
پونه را با احتیاط بیشتری مصرف کنید
این مهم‌ترین بخش این مطلب است. در پونه ترکیبی به نام «پولگون» وجود دارد. مطالعات روی اسانس پونه‌ی ایرانی نشان داده‌اند که در برخی رویشگاه‌ها پولگون بخش بزرگی از اسانس آن را تشکیل می‌دهد. پولگون در کبد به ترکیباتی تبدیل می‌شود که در مقدار زیاد می‌توانند به کبد آسیب بزنند.
خطر اصلی مربوط به روغن و اسانس غلیظ پونه است، نه چند برگ خشکی که روی دوغ می‌ریزیم. با این حال، این نکته‌ها را جدی بگیرید:
- اسانس یا روغن پونه را هرگز خوراکی مصرف نکنید.
- خانم‌های باردار از مصرف پونه، به‌خصوص دم‌نوش غلیظ آن، خودداری کنند؛ پونه در گذشته برای سقط جنین استفاده می‌شده است.
- به کودکان و نوزادان دم‌نوش پونه ندهید.
- افرادی که بیماری کبدی دارند، پیش از مصرف منظم پونه با پزشک مشورت کنند.
نعناع معمولی در مقادیر غذایی برای بیشتر افراد بی‌خطر است، هرچند ممکن است در برخی افراد ریفلاکس را تشدید کند.
یک نکته‌ی دیگر هم هست: پونه‌ی وحشی را فقط وقتی بچینید که از شناسایی آن مطمئن هستید. کنار جوی‌ها ممکن است گیاهان دیگری هم شبیه به آن بروید و آب آلوده هم می‌تواند روی سلامت گیاه اثر بگذارد. خرید پونه‌ی خشک از عطاری یا فروشنده‌ی مطمئن انتخاب امن‌تری است.
در آشپزی جای هم می‌نشینند؟
تا حدی بله، اما با ملاحظه. پونه طعم تندتری دارد، پس اگر جای نعناع از آن استفاده می‌کنید، مقدار را کمتر کنید. برای نعناع‌داغ کلاسیک، نعناع خشک انتخاب بهتری است؛ پونه ممکن است تلخی و تندی بیشتری به آش بدهد. در دوغ، ترکیب کمی پونه با نعناع طعم محلی و دلچسبی می‌سازد.
در فرهنگ ایرانی، نعناع و پونه هر دو گرم‌طبع شمرده می‌شوند و در زمستان‌ها زیاد سراغشان می‌رویم. اگر دنبال راه‌های خانگی برای روزهای سرماخوردگی هستید، مطلب درمان خانگی سرماخوردگی را بخوانید و برای آشنایی با نگاه طب سنتی، فهرست غذاهای با طبع گرم را ببینید. فقط یادتان باشد این‌ها جایگزین درمان پزشکی نیستند.
چند سؤال پرتکرار
پونه همان نعناع وحشی است؟
تقریباً؛ پونه‌ای که در ایران می‌شناسیم معمولاً گونه‌ای وحشی از جنس نعناع است، اما گونه‌اش با نعناع خوراکی رایج فرق دارد.
آیا پونه برای بارداری خطرناک است؟
بله، مصرف پونه به‌ویژه دم‌نوش غلیظ و اسانس آن در بارداری توصیه نمی‌شود. هر نوع گیاه دارویی را در بارداری فقط با نظر پزشک مصرف کنید.
چطور پونه را از نعناع تشخیص بدهیم؟
برگ را بمالید و بو کنید؛ پونه عطر تندتر و نافذتری دارد. برگ‌هایش هم معمولاً باریک‌تر، پرزدارتر و کدرترند.
