وقتی پوست کودکتان برخلاف همیشه، داغ و خشک میشود و خبری از آن رطوبت همیشگی نیست، باید شک کنید که شاید پای گرمازدگی در میان باشد. در این روزهای داغ، بازیگوشیهای بچهها در حیاط یا پارک میتواند خیلی زود به یک نگرانی جدی تبدیل شود. زیرا بدن کوچکشان برای خنک کردن خودش به اندازه ما بزرگترها توانایی ندارد. خیلی از ما نشانههای اولیه را نادیده گرفته یا با تب و بیماری ویروسی اشتباه میگیریم. اینکه دقیقاً از کجا بفهمیم کودکمان فقط خسته است یا دچار گرمازدگی شده، سوالی است که این روزها ذهن بسیاری از پدر و مادرها را درگیر کرده است. با فرا رسیدن گرما، نگرانی از این عارضه بیشتر میشود. در این مطلب، علائم گرمازدگی در کودکان مانند خشکی پوست، بیحالی و تهوع را توضیح میدهیم. سپس شما را با راهکارهای تشخیص و درمان خانگی آشنا میکنیم تا پیش از بحرانی شدن شرایط، بتوانید به موقع اقدام کنید.
علائم گرمازدگی در کودکان (نشانههای خفیف)
کودکان به دلیل سیستم تنظیم حرارت بدنشان که هنوز به تکامل کامل نرسیده، آسیبپذیرترین گروه هستند. این مسئله میتواند به سرعت وضعیت کودک را بحرانی کند، به شرطی که نشانههای آن را به موقع تشخیص ندهیم. در این بخش، هریک از علائم هشداردهنده را بررسی میکنیم.
گرمی و خشکی غیرعادی پوست
یکی از نخستین نشانههایی که باید توجه شما را جلب کند، گرمی بیش از حد پوست کودک همراه با خشکی آن است. برخلاف تصور عموم، در گرمازدگی شدید، بدن کودک دیگر عرق نمیکند چون مکانیسم خنکسازی طبیعی از کار افتاده است. اگر هنگام لمس کردن پیشانی یا پشت گردن کودک، با پوستی بسیار داغ و بدون رطوبت مواجه شدید، جای نگرانی جدی وجود دارد. این وضعیت نشان میدهد که بدن کودک توانایی دفع گرما را از دست داده و دمای داخلی به سرعت در حال افزایش است.
بیحالی و خوابآلودگی غیرمعمول
کودکانی که دچار این عارضه میشوند، اغلب بیحال و کم نیرو به نظر میرسند. این بیحالی با خوابآلودگی شدید همراه است؛ یعنی کودکی که همیشه پرجنبوجوش بوده، ناگهان خسته و بیحس میشود و تمایلی به بازی یا حرف زدن ندارد. گاهی این نشانه با گیجی و منگی همراه میشود و کودک به سوالات پاسخ درست نمیدهد یا حتی شما را نمیشناسد. این علائم را هرگز دست کم نگیرید، زیرا نشان از درگیری سیستم عصبی با گرمای شدید دارد.
پایین آوردن تب اورژانسی در کودکان چگونه است؟ روشهای مهم و کاربردی آن را در این مطلب بخوانید:
پایین آوردن تب اورژانسی در کودکان
تهوع و استفراغ همراه با سردرد
دردهای ضرباندار در ناحیه سر، به ویژه وقتی با تهوع یا استفراغ همراه میشوند، از علائم این عارضه هستند. کودک ممکن است از سنگینی سر یا درد پشت چشمها شکایت کند و همزمان احساس دلپیچه یا تهوع داشته باشد. این ترکیب نشانهها، یعنی سردرد و تهوع همزمان، معمولاً وقتی رخ میدهد که دمای مرکزی بدن از حد مجاز گذشته و فشار به مغز و سیستم گوارش وارد شده است. اگر کودک شما پس از قرار گرفتن در معرض آفتاب، چنین علائمی داشت، سریعاً به خنک کردن او بپردازید.
تنفس تند و ضربان قلب نامنظم
بدن کودکان هنگام گرمازدگی تلاش میکند با افزایش سرعت تنفس و تپش قلب، گرمای اضافی را دفع کند. اگر دیدید کودک نفسهای کوتاه و سریع میکشد یا ضربان قلبش به طرز محسوسی تندتر از حالت عادی شده، این یعنی بدن دارد اخطار میدهد. در موارد پیشرفتهتر، تنفس ممکن است سطحی و نامنظم شود و کودک دچار احساس تنگی نفس گردد. این علامت نشان میدهد که اکسیژنرسانی به بافتها با اختلال مواجه شده و نیاز به مداخله فوری دارید.
گرفتگی و انقباض عضلانی در اندامها
شاید برایتان جالب باشد که این عارضه تنها با علائم ذهنی و عمومی همراه نیست؛ گاهی خود را به صورت گرفتگی دردناک در عضلات پاها، بازوها یا شکم نشان میدهد. این گرفتگیها معمولاً به دلیل از دست دادن املاح و مایعات از طریق تعریق زیاد به وجود میآیند. کودک ممکن است هنگام راه رفتن یا حتی دراز کشیدن، از درد و سفتی عضلات گله کند. اگر این گرفتگیها با سایر علائم ذکر شده همراه شوند، احتمال این عارضه شدیدتر میرود.
تغییر رنگ پوست و لبها
در مراحل اولیه گرمازدگی، پوست کودک بسیار قرمز و داغ میشود اما به مرور زمان این سرخی جای خود را به رنگپریدگی یا حتی کبودی مختصر در لبها و نوک انگشتان میدهد. تغییر رنگ پوست نشانه افت شدید فشار خون و اختلال در گردش خون محیطی است. وقتی پوست کودک را نگاه میکنید و میبینید از حالت عادی خارج شده، چه به سمت قرمزی افراطی و چه به سمت کبودی و پریدگی، باید بدون معطلی به فکر خنک کردن و انتقال او به محیط سایه و خنک باشید. فراموش نکنید که در چنین شرایطی، هر دقیقه اهمیت حیاتی دارد.
نشانههای شدید گرمازدگی در کودکان
در روزهای گرم تابستان، وقتی کودک بیحال میشود و پوستش برخلاف انتظار، خنک و مرطوب میگردد، باید هوشیار بود. این حالت، برخلاف تصور عموم، یکی از نشانههای اولیه هشداردهندهست. اگر تنفسش تند و نامنظم شد و نبضش را شمردید و تندتر از معمول یافتید، زمان را از دست ندهید. گاهی کودکان از سردرد شدید گلایه میکنند یا آنقدر کسل و خوابآلود میشوند که پاسخ دادن به سادهترین پرسشها برایشان دشوار میگردد. تهوع و استفراغ یا حتی انقباضهای عضلانی در دستوپا، زنگ خطری جدیتر است که نباید نادیده گرفته شود. در چنین شرایطی، کودک ممکن است دچار گیجی یا تشنج شود و دیگر قادر به نوشیدن آب نباشد. این علائم، هرکدام به تنهایی کافیاند تا بیدرنگ با اورژانس تماس بگیرید و پیش از رسیدن کمک، او را به جای خنک منتقل کنید. لباسهای اضافی را از تنش خارج کنید، زیرا گرمازدگی شدید در بچهها هرگز شوخی نیست.
بهترین میوههای آبرسان بدن چیست؟ با نحوه پیشگیری از گرمازدگی در این مطلب آشنا شوید:
بهترین میوههای آبرسان بدن
درمان خانگی گرمازدگی کودکان
اگر به این عارضه به موقع رسیدگی نشود، ممکن است حال کودک را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. سیستم تنظیم دمای بدن در کودکان هنوز کامل نشده و به همین دلیل، آنها زودتر از بزرگسالان دچار افزایش دمای ناگهانی و عوارض ناشی از آن میشوند. خوشبختانه با چند کار ساده اما اصولی در خانه، میتوان تا رسیدن به مراکز درمانی، شرایط را برای کودک پایدار کرد. این نکات را جدی بگیرید و با خونسردی کامل عمل کنید؛ زیرا اضطراب شما به کودک منتقل میشود و اوضاع را سختتر میکند.
انتقال به جای خنک و دور از تابش مستقیم خورشید
اولین و مهمترین کاری که باید انجام دهید، خارج کردن کودک از محیط گرم است. کودک را به سایه، داخل اتاق با کولر یا زیر پنکه منتقل کنید. اگر هوای بیرون بسیار داغ است، پنجرهها را ببندید و پردهها را پایین بکشید تا دمای اتاق متعادل شود. در این مرحله، لباسهای اضافی کودک را دربیاورید و فقط یک لباس نخی و گشاد به تن او بگذارید تا بدن فرصت دفع گرما را داشته باشد. هرگز کودک را در جای بسته و بدون جریان هوا رها نکنید؛ حتی اگر خسته و خوابآلود به نظر میرسد، باید مرتب وضعیت تنفس و رنگ پوست او را بررسی کنید.
استفاده از کمپرس خنک و حوله مرطوب
یکی از مؤثرترین راهها برای پایین آوردن دمای بدن در خانه، کمپرس با آب ولرم یا خنک است. یک پارچه نخی تمیز را به آب معمولی نه خیلی سرد آغشته کنید. آن را به خوبی بچلانید و روی پیشانی، گردن، زیر بغل و کشالهی ران کودک بگذارید. این نقاط محل عبور رگهای اصلی هستند و خنک شدن آنها به تنظیم سریعتر دمای بدن کمک میکند. هر چند دقیقه یکبار پارچه را دوباره خیس کنید. از آب یخ یا کیسهی یخ مستقیم روی پوست کودک استفاده نکنید؛ چون سرما میتواند باعث لرز و انقباض عروق شود و در نتیجه گرما در بدن محبوس بماند. هدف، خنک شدن تدریجی است، نه شوک سرمایی.
آبرسانی هوشمندانه بدن
کودکانی که دچار این وضعیت میشوند، معمولاً دچار کمآبی نیز هستند. اما نباید یکباره مقدار زیادی مایعات به کودک بدهید؛ این کار میتواند حالت تهوع و استفراغ را تشدید کند. بهتر است هر ده دقیقه یکبار، چند جرعه آب ولرم یا کمی خنک به کودک بدهید. اگر کودک بزرگتر است و تمایل دارد، میتوانید از محلول اوآراس (ORS) که در داروخانهها موجود است یا نوشیدنیهای الکترولیتی مخصوص کودکان استفاده کنید. از دادن نوشابههای گازدار، چای پررنگ یا آبمیوههای خیلی شیرین خودداری کنید. زیرا جذب آب را کند کرده و ممکن است معده را تحریک کنند. در این شرایط، لبهای کودک را هم با کمی آب مرطوب کنید تا احساس طراوت کند.
حمام ولرم به جای دوش آب سرد
برخی والدین تصور میکنند که برای پایین آوردن تب یا بیماری ناشی از گرما، باید کودک را زیر دوش آب سرد ببرند؛ اما این کار اشتباه است و میتواند خطرناک باشد. بهترین روش این است که وان یا تشتکی را با آب ولرم در حدود دمای بدن یا کمی خنکتر پر کنید و کودک را به مدت پنج تا ده دقیقه در آن بنشانید. دمای آب نباید پایینتر از ۲۵ درجه باشد. در طول حمام، به آرامی بدن او را با اسفنج یا دستمال نرم بشویید تا جریان خون در سطح پوست افزایش پیدا کند و گرمای داخلی به بیرون منتقل شود. بعد از حمام، کودک را سریع با حولهای نخی خشک کنید و اجازه ندهید در معرض باد مستقیم کولر یا پنکه قرار گیرد تا از لرز و افت ناگهانی دما جلوگیری شود.
تفاوت علائم گرمازدگی با تب یا بیماریهای ویروسی
- تشخیص فرق بین گرمازدگی و تب ناشی از ویروس در بچهها، اول از همه به پوستشان برمیگردد. در گرمازدگی پوست داغ و خشک میشود، در حالی که در بیماریهای ویروسی معمولاً با تعریق همراه است یا حداقل رطوبت دارد.
- بچهای که گرمازده شده، بیحال و کرخت به نظر میرسد، چشمهایش گود میافتد و به ندرت گریه میکند. اما در تبِ ویروسی، بچه اغلب بیقرار و به هم ریخته است و با گریههایش حرف میزند.
- یک نکته خیلی مهم دیگر، عطش سیرابنشدنی در گرمازدگی است. در صورتی که در بیماریهای ویروسی ممکن است اشتهای بچه به خوردنی و آشامیدنی کم شود، ولی آنقدر تشنه نیست.
- در گرمازدگی، بدن کودک برخلاف تب، واکنش دماییاش تند و ناگهانی است و معمولاً افت فشار خون یا منگی سر هم دیده میشود. در حالی که تبِ ویروسی، با سرفه، آبریزش یا نشانههای گوارشی همراه است.
- گرمازدگی بیشتر در فضای باز و هوای داغ سراغ بچه میآید. ولی ویروسها معمولاً از راه تماس با بچههای دیگر یا تغییر فصل خودشان را نشان میدهند.
- اگر کودک گرمازده باشد، تعریقاش بند میآید و پوستش رنگپریده یا قرمزِ سوزان میشود. اما در تب، تعریق کمکم شروع میشود و رنگ چهرهاش طبیعیتر است.
- بسیاری از پدر و مادرها این دو را با هم اشتباه میگیرند، ولی کافی است پیشانی بچه را لمس کنید و به نوع نگاه و رفتارش دقت کنید.
- بهترین راه این است که اگر شک دارید، سریع او را به جای خنک ببرید و یک لیوان آب خنک به آرامی به او بدهید. اگر حالش بهتر شد، بدانید گرمازدگی بوده، وگرنه پای ویروس در میان است.
درمان گرمازدگی در خانه چگونه است؟ نشانههای شایع آن را در این مطلب بخوانید:
درمان گرمازدگی در خانه
سؤالات متداول در مورد علائم گرمازدگی در کودکان
در این بخش به پرسش و پاسخ رایج در این زمینه میپردازیم.
چه زمانی باید کودک را به اورژانس ببریم و چه زمانی میتوانیم در خانه درمانش کنیم؟
اگر کودک علائم شدیدی مانند دمای بالای ۴۰ درجه، پوست داغ و خشک، گریه بدون اشک، بیحالی شدید، استفراغ مداوم، گیجی یا تشنج داشت، زمان را تلف نکنید و فوراً به اورژانس مراجعه کنید. اما اگر علائم خفیفتر است، مثل تعریق زیاد، ضعف و گرفتگی عضلات، میتوانید او را به جای خنک ببرید، لباسهای اضافی را از تنش خارج کنید و به او مایعات خنک و دارای املاح بدهید تا حالش بهتر شود.
چگونه میتوانیم جلوی این وضعیت را در کودکان بگیریم؟
در روزهای گرم، کودک را در ساعات اوج گرما معمولاً از ظهر تا عصر بیرون نبرید. لباسهای نخی و گشاد به او بپوشانید و کلاه لبهدار بر سرش بگذارید. مهمتر از همه، مدام به او آب و مایعات خنک بدهید، حتی اگر تشنه به نظر نمیرسد. اگر قرار است بازی یا ورزش کند، حتماً به او استراحتهای منظم در سایه بدهید.
چرا گرمازدگی در کودکان خطرناکتر از بزرگسالان است؟
متأسفانه بدن کودکان برای خنک کردن خودش به اندازه بزرگسالان کارآمد نیست. آنها دیرتر عرق میکنند و در هوای گرم، دمای بدنشان خیلی سریعتر و بیشتر از بزرگسالان بالا میرود. این یعنی آنها در معرض خطر بیشتری برای رسیدن به مرحله خطرناک گرمازدگی هستند و باید خیلی بیشتر مراقبشان باشیم.
آیا وقتی کودک خیلی گرمش شده، میتوانیم سریع با آب سرد او را خنک کنیم؟
خیر، بهترین و بیخطرترین روش این است که کودک را به یک جای خنک و سایهدار ببرید، لباسهای اضافی را درآورید و با یک پارچه یا حوله خنک و مرطوب، پوست او را خنک کنید. میتوانید از باد پنکه یا کولر هم استفاده کنید. هدف این است که به تدریج دمای بدنش پایین بیاید. تغییر ناگهانی دما با آب یخ برای او خوب نیست و ممکن است باعث شوک شود. در عین حال، به او مایعات خنک بخورانید.
سخن پایانی
گرمازدگی در کودکان، با آن پوست داغ و خشک یا بیحالی عجیب، واقعاً لحظات نگرانکنندهای برای هر پدر و مادری میسازد. فرقش را با تبهای ویروسی باید از روی همان رطوبت یا خشکی پوست و نوع رفتار کودک تشخیص داد. یکی سکوت و کرختی میآورد و دیگری معمولاً با شیطنت یا گریه همراه است. مهم این است که در آن لحظات، خونسردی خودمان را حفظ کنیم و بدانیم دقیقاً کجا باید دست به کار شویم و کجا وقت تماس با اورژانس است. پس چشمها را به نشانهها بدوزیم و اجازه ندهیم گرمای تابستان، خاطرات خوش بازیهای کودکمان را تحت تأثیر قرار دهد. شاید کودک شما هم روزی دچار این عارضه شده و شما با روشی خاص توانستهاید حالش را بهتر کنید یا شاید نشانهای را زودتر از دیگران تشخیص دادهاید که برایتان تجربهای ارزشمند شده است. به طور کلی اگر در این زمینه تجربهای دارید، خوشحال میشویم که آن را با ما و سایر مخاطبان مجله جوان ایرانی به اشتراک بگذارید.
