به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، قطار پیش از آنکه مسافر سوارش شود، باید از چند مرحله بازرسی فنی عبور کند؛ اما بخش مهمی از این فرآیند برای مسافران قابل مشاهده نیست. در حالی که مسافر ممکن است تنها به سالم بودن ظاهر واگن، تمیزی سالن یا زمان حرکت قطار فکر کند، گروهی از کارکنان راه آهن در سکوت و با دقت فراوان، چرخ ها، سیستم ترمز، اتصالات واگن ها و نشانه های خرابی را بررسی می کنند.
بازرس فنی قطار از جمله مشاغلی است که حضورش معمولا زمانی به چشم می آید که یک قطار در حال ورود یا خروج از ایستگاه است. اما پشت همان چند دقیقه ای که بازرس فنی کنار قطار راه می رود، سال ها آموزش، تجربه، مسئولیت و البته مواجهه با خطرهایی قرار دارد که شاید برای مسافر قابل تصور نباشد.
حامد فغانی، کارشناس ارشد مهندسی صنایع و بازرس فنی قطار با ۲۲ سال سابقه کار، جزو نفرات برتر کشور در “مسابقه دید برتر” درباره شغلی صحبت می کند که به گفته خودش هم «حاکمیتی» است و هم «عملیاتی»؛ شغلی که در آن تشخیص یک ایراد و تصمیم درباره اجازه حرکت قطار، می تواند مستقیما با جان ده ها و صدها مسافر ارتباط داشته باشد.
شغلی که تعطیلی نمی شناسد
فغانی درباره ماهیت شغلش می گوید: «شغل ما از جمله شغل هایی است که کمتر دیده می شود، اما ارتباط مستقیم با سیر ایمن قطارها دارد. از طرفی شغل ما جزو مشاغل حاکمیتی محسوب می شود و خیلی حساس و مهم است. در کار ما فرصت اشتباه نیست؛ اولین اشتباه برابر با آخرین اشتباه است. اگر خطایی اتفاق بیفتد، خسارت آن چه از لحاظ جانی و چه از لحاظ مالی غیرقابل جبران است.»
این شغل از نظر او یک شغل اداری با ساعت کاری مشخص نیست. بازرس فنی باید در تمام شرایط آماده باشد و اتفاقا در روزهایی که بسیاری از مردم در تعطیلات به سر می برند، حجم کار این نیروها بیشتر می شود.
او توضیح می دهد: «شغل ما عملیاتی است. در ایام تعطیلات مثل عید نوروز، عید غدیر و عید قربان، شغل ما تعطیل نمی شود و حتی این روزها جزو پیک کاری ما محسوب می شود. گاهی مرخصی ها هم لغو می شود. در شرایط خاص مثل کرونا هم کار ما تعطیل نشد. حتی در جنگ تحمیلی اخیر هم با تمام ظرفیت مشغول به کار بودیم و چند شهید هم تقدیم کردیم.»
مردانی که کنار قطار راه می روند
اما بازرس فنی قطار دقیقا چه کاری انجام می دهد؟ فغانی برای توضیح این شغل ابتدا تصویری را که مسافران در ایستگاه می بینند، توصیف می کند: «موقع ورود قطار، مردم یک سری آدم ها را می بینند که به استقبال قطار می روند. وقتی قطار می ایستد یا می خواهد حرکت کند، این افراد بی سیم و خودکار و برگه در دست دارند و قطار را بررسی می کنند. اینها بازرس فنی قطار هستند.»
او خودش در طول ۲۲ سال فعالیت، با انواع واگن های شبکه ریلی کار کرده است؛ هم واگن های باری که به گفته او در 9 نوع تقسیم بندی می شوند و هم واگن های مسافری، قطارهای خودکشش و انواع تجهیزات مربوط به آنها.
اما مهم ترین مسئولیت بازرس فنی چیست؟
پاسخ فغانی روشن است: «مهم ترین مسئولیت ما سیر ایمن قطار است؛ یعنی سلامت قطار.»
او بازرس فنی را به نوعی به پزشک تشبیه می کند: «ما را به عنوان پزشک قطار هم می شناسند، چون تشخیص عیب با ماست. ما قطارها را در چند مرحله بازرسی می کنیم، عیب را تشخیص می دهیم و اگر قابل رفع باشد، برطرف می شود. اگر قابل رفع نباشد، ممکن است یک واگن، یک سالن یا حتی در مواردی کل قطار از سیر خارج شود.»
او مقایسه دیگری هم برای قابل فهم شدن این مسئولیت دارد: «کار ما را می شود با کار پلیس راهنمایی و رانندگی مقایسه کرد. همان طور که پلیس جلوی خودروهای معیوب را می گیرد، ما هم اجازه نمی دهیم قطاری که از نظر فنی مشکل جدی دارد، حرکت کند.»
از صدای غیرعادی تا چرخ معیوب
بازرسی قطار تنها زمانی انجام نمی شود که قطار متوقف باشد. یکی از مهم ترین بخش های کار، زمانی است که قطار در حال ورود به ایستگاه است.
فغانی می گوید برخی ایرادها فقط در زمان حرکت قابل تشخیص هستند: «یک لرزش غیرعادی یا صدای غیرعادی ممکن است در زمان توقف مشخص نباشد. مثلا بریدگی چرخ را در حال حرکت بهتر می توان تشخیص داد. ما هنگام ورود قطار به صدا، لرزش و حرکت آن دقت می کنیم.»
در اینجا تجربه نقش مهمی دارد. به گفته او، مهم ترین ابزار بازرس فنی نه یک دستگاه پیچیده، بلکه «چشم و گوش» است: «مهم ترین ابزار ما چشم و گوش است و باید کاملا شش دانگ حواسمان جمع باشد. البته ابزارهای تخصصی هم داریم، اما تجربه باعث می شود یک صدای غیرعادی، یک لرزش یا یک تکان غیرطبیعی به ما بگوید که عیبی نهفته در قطار وجود دارد.»
پس از توقف قطار، بررسی های دیگری انجام می شود. سیستم حرکت، چرخ و محور، سیستم تعلیق، ترمز و همچنین قلاب ها و اتصالاتی که واگن ها را به یکدیگر متصل می کنند، مورد بررسی قرار می گیرند.
مرحله دیگری که فغانی آن را از مهم ترین مراحل بازرسی می داند، آزمایش ترمز قطار است؛ بخشی که سلامت آن مستقیما با امکان توقف ایمن قطار ارتباط دارد.
وقتی یک چرخ می تواند سرنوشت یک قطار را تغییر دهد
یکی از جدی ترین خرابی هایی که یک بازرس فنی ممکن است با آن مواجه شود، مربوط به چرخ و محور قطار است.
فغانی درباره یکی از خطرناک ترین موارد می گوید: «گرمی سر محور خیلی مهم است. چرخ قطار درون خودش یاتاقان و اجزایی دارد که باید درست کار کنند. اگر این قسمت ایراد جدی داشته باشد، ممکن است چرخ در حین حرکت دچار مشکل شود و حتی جدا شود.»
او تاکید می کند خرابی های مربوط به چرخ و محور از حساس ترین ایرادهای فنی هستند: «هر عیبی که مربوط به چرخ و محور باشد، بسیار مهم است، چون اگر مشکل جدی باشد، ممکن است چرخ از مدار خارج شود، واگن به زمین بخورد و خسارت جانی ایجاد شود.»
به همین دلیل است که تشخیص یک ایراد کوچک در این بخش، برای بازرس فنی موضوعی ساده یا قابل چشم پوشی نیست.
وقتی هیچ مقامی نمی تواند دستور حرکت قطار معیوب را بدهد
یکی از ویژگی های مهم این شغل، استقلال در تصمیم فنی است.
فغانی می گوید: «یکی از خصوصیات شغل ما استقلال شغلی است. شغل ما تخصصی است. من رئیس و مدیر دارم و برای همه احترام قائلم، اما اگر از نظر فنی ایرادی وجود داشته باشد، هیچ مقامی نمی تواند باعث شود که من مجوز سیر قطار را بدهم.»
او دلیل این استقلال را روشن می کند: «اگر سیستم ترمز قطار مشکل داشته باشد و قطار حرکت کند، جان مسافران به خطر می افتد. بنابراین اگر از نظر فنی ایرادی وجود داشته باشد، به هیچ وجه مجوز سیر داده نمی شود.»
این بخش از کار شاید مهم ترین وجه مسئولیت یک بازرس فنی باشد؛ جایی که تصمیم حرفه ای باید بر هر ملاحظه دیگری مقدم باشد.
۲۰ کیلومتر راه رفتن روی سنگ های راه آهن
تصویر یک بازرس فنی که چند دقیقه کنار قطار قدم می زند، نمی تواند تمام سختی این شغل را نشان دهد.
فغانی می گوید کار آنها کاملا فیزیکی است و در هر شیفت کاری ممکن است حدود ۲۰ کیلومتر روی سنگ های راه آهن راه بروند.
او ادامه می دهد: «کار ما اداری نیست و در فضای باز انجام می شود. ممکن است باران شدید باشد، سرمای زیاد باشد یا گرمای شدید. در فیروزکوه دمای منفی ۳۰ درجه را تجربه کرده ایم و در بعضی مناطق با دمای بالای ۴۵ درجه هم کار می کنیم.»
سرما و گرما تنها بخشی از سختی محیط کار است. بازرس فنی در زمان ورود قطار باید در فاصله ای نزدیک به قطار در حال حرکت قرار داشته باشد و همزمان با دقت بالا، وضعیت چرخ ها و بخش های مختلف واگن را بررسی کند.
به گفته فغانی، این کار با خطرات دیگری هم همراه است؛ از مواجهه با واگن های حامل مواد خطرناک و احتمال نشت بار گرفته تا آسیب های ناشی از کار تعمیراتی.
شغلی در میان گرد و غبار، براده آهن و صدای بوق قطار
یکی دیگر از خطراتی که کمتر درباره آن صحبت می شود، آلودگی محیط کار است.فغانی از گرد و غبار، ذرات معلق و براده های آهن ناشی از تماس لنت ترمز با چرخ به عنوان بخشی از خطرات محیطی نام می برد.
آلودگی صوتی هم بخش دیگری از این ماجراست: «قطار وقتی می خواهد وارد ایستگاه شود، بوق ممتد می زند و دقیقا روبه روی ما قرار دارد. این صدای زیاد برای همکاران ما آزاردهنده است.»
او همچنین به خطرات بیولوژیک اشاره می کند؛ خطری که شاید در نگاه اول هیچ ارتباطی با بازرسی فنی قطار نداشته باشد، اما کارکنان این بخش با آن مواجه هستند.
در کنار همه اینها، کار با واگن های حامل کالاهای خطرناک نیز ریسک خاص خود را دارد؛ چرا که در صورت وجود نشتی، کارکنان فنی ممکن است در معرض مواد ناشناخته و خطرناک قرار بگیرند.
«خدا را شکر در ۲۲ سال گذشته حادثه ای از این جنس نداشته ایم»
مسیرهای ریلی مناطق کوهستانی، مسئولیت بازرسان فنی را سنگین تر می کند.
فغانی درباره شرایط جغرافیایی منطقه ای که در آن فعالیت می کند، می گوید: «منطقه ما کوهستانی است و حساسیت کار چند برابر می شود. در مسیرهای کوهستانی، شیب و پیچ های زیاد داریم و دسترسی به بعضی نقاط هم محدود است.»
او با اشاره به اهمیت سلامت قطار و زیرساخت های ریلی می گوید کوچک ترین خطا در چنین مناطقی می تواند پیامدهای بسیار سنگینی داشته باشد.
با این حال، در طول ۲۲ سال فعالیت او، حادثه ای که مستقیما ناشی از یک ایراد فنی مربوط به حوزه بازرسی او باشد، رخ نداده است: «خدا را شکر تا حالا چنین اتفاقی پیش نیامده و امیدوارم سال های سال هم پیش نیاید.»
البته او تاکید می کند که ایمنی تنها به بازرسی فنی واگن ها وابسته نیست و سلامت خط و زیرساخت هم اهمیت زیادی دارد. برای مثال، سیلاب می تواند زیرسازی مسیر را بشوید و مشکلات جدی ایجاد کند؛ اتفاقی که نیازمند رسیدگی بخش های مختلف راه آهن است.
شغلی که عاشقانه انتخابش کرده، اما دغدغه معیشت دارد
شاید یکی از مهم ترین بخش های صحبت های فغانی جایی باشد که از فاصله میان مسئولیت سنگین این شغل و وضعیت معیشتی کارکنان سخن می گوید.
او معتقد است شغلی با چنین میزان مسئولیت، شرایط عملیاتی و فشار کاری باید متناسب با سختی کار، مزایای بیشتری داشته باشد.
فغانی می گوید ساعت کاری آنها حدود 240 ساعت در ماه است و در بسیاری از شرایط، ساعت کار واقعی از این میزان بیشتر می شود. اما به گفته او، اضافه کاری، جمعه کاری و کار در تعطیلات برای همه نیروها به شکل یکسان محاسبه نمی شود.
او توضیح می دهد: «شغل ما عملیاتی است و تعطیلات و شرایط جوی مختلف برای ما معنایی ندارد. اگر هوا گرم باشد، سرد باشد، طوفان باشد، کرونا باشد یا حتی شرایط جنگی باشد، باید سر کار برویم و می رویم.»
فغانی از تفاوت هایی که میان برخی گروه های استخدامی در پرداخت مزایا وجود دارد نیز گلایه دارد و می گوید نیروهایی که در یک محل و کنار یکدیگر در روزهای تعطیل کار می کنند، لزوما از مزایای یکسانی برخوردار نیستند.
«همکارم بعد از شیفت کاری می رود اسنپ کار می کند»
یکی از نگرانی های جدی او، تاثیر مشکلات معیشتی بر توان کاری کارکنان است.
فغانی می گوید برخی همکاران پس از پایان شیفت کاری برای تامین هزینه های زندگی به شغل دوم روی می آورند: «خیلی از همکاران من بعد از شیفت می روند دنبال شغل دوم؛ اسنپ کار می کنند یا کار دیگری انجام می دهند.»
او این مسئله را صرفا یک مشکل اقتصادی نمی داند و معتقد است وقتی یک نیروی خسته از شیفت کاری خارج می شود و مجبور است دوباره کار کند، ممکن است این فشار در نهایت روی توان و کیفیت کار او اثر بگذارد.
از نگاه او، موضوع معیشت کارکنان راه آهن فقط یک مطالبه صنفی نیست؛ بلکه در مشاغلی که مستقیما با ایمنی ارتباط دارند، می تواند بخشی از مسئله ایمنی هم باشد.با وجود همه سختی ها، اگر به عقب برگردد باز هم همین شغل را انتخاب می کند.
با همه این گلایه ها، وقتی از فغانی پرسیده می شود اگر به سال های گذشته برگردد باز هم همین شغل را انتخاب می کند یا نه، پاسخ او بدون تردید مثبت است.
«صد درصد. من ۲۲ سال است که در این کار هستم. اگر به عقب برگردم، باز هم همین شغل را انتخاب می کنم.»
او از لحظاتی می گوید که با وجود سرمای شدید یا گرمای طاقت فرسا، پیدا کردن یک ایراد فنی و جلوگیری از حرکت قطار معیوب برایش لذت بخش است: «گاهی در سرمای شدید، دست به آهن می چسبد. در گرما هم شرایط خیلی سخت است. اما وقتی درگیر کار هستی، دیگر به اینها فکر نمی کنی. وقتی یک ایراد تشخیص داده می شود و می دانی جلوی یک حادثه را گرفته ای، لذت خاصی دارد و تمام سختی ها فراموش می شود.»
شاید همین احساس مسئولیت و علاقه است که باعث شده با وجود تمام سختی های کار، هنوز از انتخاب خود دفاع کند.
چه کسانی برای این شغل مناسب هستند؟
فغانی برای جوانانی که قصد ورود به مشاغل فنی راه آهن را دارند، یک توصیه اصلی دارد: علاقه و روحیه باید با شرایط کار هماهنگ باشد.
او می گوید: «شغل های راه آهن بسیار پرمسئولیت هستند و شرایط کاری شان هم سنگین است. کسی که وارد این شغل می شود باید علاقه داشته باشد. باید کار فنی را دوست داشته باشد و دنبال کاری باشد که یکنواخت نباشد.»
از نگاه او، هر قطار می تواند یک تجربه و یک چالش تازه باشد و فردی که وارد این حرفه می شود باید آمادگی روبه رو شدن با مسائل جدید را داشته باشد.
سلامت جسمی هم اهمیت زیادی دارد؛ چرا که بخش قابل توجهی از کار در فضای باز و به صورت فیزیکی انجام می شود و بازرس فنی ممکن است در طول یک شیفت مسافت زیادی را روی خطوط ریلی طی کند.
بازرس فنی قطار؛ شغلی که مسافر آن را نمی بیند اما نتیجه کارش را تجربه می کند
بازرس فنی قطار شاید یکی از آن آدم هایی باشد که مسافر هیچ وقت نامش را نداند؛ کسی که چند دقیقه پیش از حرکت قطار، کنار واگن ها قدم می زند، به صداها گوش می دهد، چرخ ها را نگاه می کند، اتصالات را بررسی می کند و درباره سلامت فنی قطار تصمیم می گیرد.
اما پشت همین حضور کوتاه، مسئولیتی سنگین قرار دارد؛ مسئولیتی که گاهی در سرمای منفی ۳۰ درجه، گاهی در گرمای بالای ۴۵ درجه، گاهی زیر باران و گرد و غبار و گاهی در شرایط بحرانی و جنگی ادامه پیدا می کند.
فغانی از مسئولان می خواهد شرایط معیشتی نیروهای فنی و عملیاتی راه آهن جدی تر مورد توجه قرار گیرد؛ چرا که به اعتقاد او، کارکنانی که مسئولیت ایمنی مسافران را بر عهده دارند، نباید پس از پایان شیفت کاری برای تامین معاش مجبور به انجام شغل دوم باشند.
شجاعت و وجدان کاری در روزهای سخت
فغانی در پایان می گوید: در شرایطی که دشمن به طور مستمر زیرساخت های کشور، از جمله شبکه راه آهن، را تهدید و هدف حملات نظامی قرار می دهد و حتی بخش هایی از این زیرساخت حیاتی آسیب دیده است، بازرسان فنی قطار همچنان بدون ذره ای هراس، با تمام توان و ظرفیت در میدان کار حاضرند.
آنان در کنار مسئولیت سنگین حفظ ایمنی سیر قطارها، در شرایطی دشوار و پرخطر، وظیفه خود را با دقت، شجاعت و وجدان کاری مثال‌زدنی انجام می‌دهند؛ چرا که می‌دانند کوچک‌ترین غفلت می‌تواند جان ده‌ها و صدها مسافر را به خطر بیندازد. این حضور مسئولانه و بی‌وقفه، نمونه‌ای ارزشمند از تعهد، شجاعت و غیرت حرفه‌ای کارکنان فنی راه‌آهن در روزهای سخت کشور است.
درود و خداقوت به همه بازرسان فنی قطار که حتی در شرایط جنگی، با قدرت پای کار ایستاده‌اند و امنیت و سلامت سفر مردم را با جان و دل پاسداری می‌کنند.
او با وجود همه این مشکلات، همچنان با علاقه از کارش حرف می زند. شاید همین جمله او خلاصه ای از این شغل باشد: «می رویم سر کار با عشق.»
شغلی که مسافر آن را نمی بیند، اما امنیت سفرش کاملا به همان نگاه های دقیق و قدم هایی وابسته است که کنار قطار برداشته می شود.
