به گزارش گروه روانشناسی رکنا، گزارش تازه انجمن روانشناسی آمریکا (APA) درباره وضعیت سلامت روان جهان، روندهای نگران کننده ای را درباره تاثیر بحران های جهانی، جنگ و خشونت بر سلامت روان مطرح کرده است. این گزارش نشان می دهد پیامدهای روانی جنگ تنها محدود به افرادی نیست که مستقیما در معرض خشونت قرار گرفته اند؛ خانواده ها، کودکان، نسل های بعدی و حتی افرادی که به طور مداوم با اخبار خشونت آمیز مواجه می شوند نیز ممکن است فشار روانی قابل توجهی را تجربه کنند.
مغز انسان در سایه تهدید طولانی مدت
وقتی انسان برای مدت طولانی احساس خطر کند، سیستم هشدار مغز در وضعیت فعال باقی می ماند. بدن و ذهن دائما آماده واکنش به تهدید هستند و این وضعیت می تواند به اضطراب، اختلال خواب، کاهش تمرکز، تحریک پذیری و احساس خستگی روانی منجر شود.
بسل ون در کولک (Bessel van der Kolk)، روانپزشک و پژوهشگر برجسته حوزه تروما، در مطالعات خود نشان داده است که تجربه های آسیب زا فقط در خاطرات فرد باقی نمی مانند، بلکه می توانند بر احساسات، واکنش های بدنی و ارتباط انسان با جهان اطراف تاثیر بگذارند. از نگاه او، زمانی که فرد برای مدت طولانی احساس ناامنی کند، بازگشت به احساس آرامش دشوارتر می شود.
جودیت هرمن (Judith Herman)، روانپزشک و پژوهشگر آمریکایی حوزه تروما، نیز تاکید دارد که آسیب های ناشی از خشونت تنها به لحظه وقوع حادثه محدود نیست؛ از بین رفتن اعتماد، احساس بی پناهی و آسیب دیدن رابطه فرد با جامعه می تواند بخش مهمی از رنج روانی پس از بحران باشد.
جنگ فقط قربانی مستقیم ندارد
روانشناسان معاصر معتقدند جنگ می تواند به یک تجربه جمعی تبدیل شود؛ تجربه ای که نه فقط افراد درگیر، بلکه کل جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد. از دست دادن امنیت، بی ثباتی اقتصادی، نگرانی درباره آینده و مشاهده مداوم تصاویر خشونت می تواند احساس ترس و درماندگی را افزایش دهد.
جورج بونانو (George Bonanno)، روانشناس آمریکایی و پژوهشگر تاب آوری، نشان داده است که انسان ها پس از تجربه های سخت همیشه به یک شکل واکنش نشان نمی دهند. برخی افراد دچار آسیب های طولانی مدت می شوند، اما برخی دیگر با وجود رنج فراوان، توانایی سازگاری و بازسازی روانی پیدا می کنند.
استیون هابفل (Stevan Hobfoll)، روانشناس آمریکایی و نظریه پرداز استرس و حفظ منابع روانی، توضیح می دهد که بحران های بزرگ زمانی آسیب زننده تر می شوند که فرد احساس کند منابع مهم زندگی مانند امنیت، حمایت اجتماعی، کنترل و امید را از دست داده است.
زخم روانی جنگ چگونه به نسل بعد منتقل می شود؟
یکی از نگرانی های مهم متخصصان سلامت روان، تاثیر بحران های طولانی بر کودکان و نسل های آینده است. کودکی که در محیط ناامن رشد می کند ممکن است جهان را مکانی غیرقابل پیش بینی تجربه کند و این نگاه می تواند بر روابط، اعتماد و احساس امنیت او در سال های بعد تاثیر بگذارد.
مایکل روتِر (Michael Rutter)، روانپزشک بریتانیایی و از پیشگامان پژوهش درباره تاب آوری کودکان، نشان داده است که حتی در شرایط دشوار نیز وجود رابطه های حمایتگر و محیط امن می تواند نقش مهمی در محافظت از سلامت روان کودکان داشته باشد.
آن ماستن (Ann Masten)، روانشناس آمریکایی و پژوهشگر تاب آوری، نیز بر این باور است که بسیاری از توانایی های روانی انسان مانند سازگاری، امید و حل مسئله می توانند در شرایط سخت تقویت شوند؛ به شرط آنکه فرد از حمایت اجتماعی و منابع لازم برخوردار باشد.
علم روانشناسی فراتر از مرزهاست
در بررسی پیامدهای روانی جنگ و خشونت، معیار اصلی انتخاب دیدگاه های علمی، کیفیت پژوهش و اعتبار شواهد است، نه ملیت، قومیت یا پیشینه شخصی پژوهشگران. روانشناسی یک دانش جهانی است و فهم رنج انسان نیازمند استفاده از یافته های متخصصانی از کشورهای مختلف و مکاتب علمی گوناگون است.
استفاده از پژوهشگران آمریکایی، اروپایی و دیگر نقاط جهان به معنای حذف یا پذیرش یک دیدگاه سیاسی خاص نیست؛ بلکه نشان دهنده این واقعیت است که آسیب روانی جنگ، یک مسئله انسانی جهانی است و نیازمند نگاه علمی چندجانبه است.
خستگی روانی؛ زخمی که دیده نمی شود
یکی از پیامدهای کمتر دیده شده بحران های طولانی، خستگی روانی است. فرد ممکن است به زندگی روزمره ادامه دهد، کار کند و حتی لبخند بزند، اما در درون احساس کند توان ذهنی او برای تحمل فشارها کاهش یافته است.
کریس بریوین (Chris Brewin)، روانشناس بریتانیایی و پژوهشگر حافظه و تروما، در مطالعات خود بر نقش پردازش ذهنی تجربه های آسیب زا تاکید کرده است. تجربه های دشوار زمانی می توانند آسیب بیشتری ایجاد کنند که ذهن فرصت پردازش، معنا دادن و بازسازی احساس امنیت را پیدا نکند.
نگاه روانشناختی
دکتر مریم سامانی – روانشناس بالینی و متخصص آسیب های روانی و تروما- می گوید: در بحران های طولانی، یکی از مهم ترین آسیب های روانی، از بین رفتن احساس کنترل است. انسان زمانی بهتر می تواند با شرایط دشوار کنار بیاید که احساس کند هنوز بخش هایی از زندگی خود را مدیریت می کند.
بازسازی سلامت روان پس از تجربه جنگ و خشونت به معنای فراموش کردن اتفاقات تلخ نیست؛ بلکه به معنای بازگشت تدریجی به احساس امنیت، ارتباط، معنا و امید است. حفظ رابطه با افراد حمایتگر، محدود کردن مواجهه مداوم با اخبار آسیب زا، توجه به نیازهای جسمی و اجازه دادن به تجربه احساسات، می تواند به مغز کمک کند دوباره پیام امنیت را دریافت کند.
جنگ ها ممکن است روزی در میدان پایان پیدا کنند، اما آثار روانی آنها گاهی سال ها در ذهن و بدن انسان باقی می ماند. سلامت روان جهان زمانی ترمیم می شود که علاوه بر توقف خشونت، به زخم های نامرئی انسان ها نیز توجه شود؛ زخم هایی که دیده نمی شوند اما مسیر زندگی افراد و جوامع را تغییر می دهند.
