به گزارش گروه روانشناسی رکنا، رشد سریع ابزارهای گفتگویی هوش مصنوعی (Conversational AI) باعث شده میلیون ها نفر از این فناوری نه فقط برای جستجو یا کار، بلکه برای گفت و گوی شخصی و عاطفی استفاده کنند. پژوهشگران حوزه روانشناسی و فناوری اکنون بررسی می کنند که این رابطه جدید چگونه بر احساس تنهایی، صمیمیت و نیازهای اجتماعی انسان اثر می گذارد. دکتر شری ترکل (Sherry Turkle)، پژوهشگر شناخته شده حوزه فناوری و جامعه در دانشگاه MIT، سال ها درباره رابطه انسان با فناوری هشدار داده است که ممکن است ابزارهایی که برای ارتباط ساخته شده اند، در بعضی شرایط جای ارتباط واقعی را بگیرند. از نگاه او، انسان ممکن است به راحتی بودن گفت و گو با ماشین عادت کند؛ زیرا ماشین به ما اعتراض نمی کند، خسته نمی شود و نیازهای خودش را وارد رابطه نمی کند اما همه متخصصان نگاه منفی ندارند. پژوهشگرانی مانند کاتلین ریچاردسون (Kathleen Richardson) در مطالعات خود درباره ربات ها و روابط انسانی نشان داده اند که فناوری می تواند آینه ای برای شناخت نیازهای ارتباطی انسان باشد؛ مسئله اصلی این است که ما چگونه از آن استفاده می کنیم.
در حوزه دلبستگی (Attachment)، پژوهش های جان بالبی (John Bowlby) و مری اینسورث (Mary Ainsworth) نشان داده اند که انسان برای رشد روانی به پیوندهای امن نیاز دارد؛ پیوندهایی که فقط انتقال اطلاعات نیستند، بلکه شامل حضور، پاسخ عاطفی و تجربه متقابل هستند. یک هوش مصنوعی می تواند پاسخ بدهد، اما تجربه پیچیده با کسی بودن را به همان شکل یک انسان واقعی ایجاد نمی کند.
چگونه افراد به هوشمند مصنوعی اعتماد می کنند
از سوی دیگر، پژوهشگران حوزه تعامل انسان و رایانه (Human Computer Interaction) مانند کلیانگ گانگ لی (Kyoungyoung Lee) و همکارانش بررسی کرده اند که چگونه افراد می توانند با عامل های هوشمند احساس نزدیکی یا اعتماد پیدا کنند. این احساس ارتباط گاهی می تواند مفید باشد؛ مثلا برای کاهش تنهایی موقت یا کمک به سازماندهی افکار، اما خطر زمانی ایجاد می شود که فرد تنها به رابطه ای پناه ببرد که در آن هیچ چالش انسانی وجود ندارد.
روانشناس اجتماعی الیوت آرونسون (Elliot Aronson) در مطالعات خود درباره تعاملات اجتماعی تاکید می کند که بخش مهمی از رشد شخصیت انسان در برخورد با دیگران شکل می گیرد؛ حتی اختلاف، سوء تفاهم و نیاز به سازگاری با دیگری، فرصت هایی برای رشد مهارت های عاطفی هستند.
نگاه روانشناختی
دکتر مریم سامانی – روانشناس بالینی و استاد دانشگاه معتقد است: هوش مصنوعی می تواند مانند یک دفترچه گفت و گوی هوشمند، ابزار خودشناسی یا همراهی موقت عمل کند؛ اما رابطه انسانی فقط به شنیده شدن خلاصه نمی شود. ما در رابطه با انسان های واقعی یاد می گیریم چگونه اعتماد کنیم، چگونه مرز بگذاریم، چگونه اختلاف را تحمل کنیم و چگونه دوست داشته شویم.
اگر کسی همیشه احساسات دشوارش را فقط با هوش مصنوعی مطرح کند، ممکن است به تدریج از تمرین یکی از مهمترین توانایی های روانی یعنی آسیب پذیر بودن در برابر یک انسان دیگر فاصله بگیرد. مسئله این نیست که با ChatGPT حرف بزنیم یا نزنیم. مسئله این است که آیا این گفت و گوها ما را به سمت ارتباط عمیق تر با انسان ها می برند یا تبدیل به جایگزینی برای رابطه می شوند.
مهمترین سوال این نیست که آیا هوش مصنوعی مرا می فهمد؟ بلکه این است: آیا هنوز کسی در زندگی من هست که اجازه بدهم مرا واقعا بشناسد؟
