این روزها همزمان با سالگرد حملات ۱۱ سپتامبر، انتشار دوباره اسناد و اطلاعات مربوط به القاعده و اسامه بن لادن، نام یکی از بزرگ ترین حوادث تروریستی قرن بیست و یکم را دوباره به تیتر خبرها آورده است اما یک سوال روانشناسی مهم تر از خود خبر وجود دارد:چرا بعضی اتفاقات تمام می شوند، اما در ذهن ما تمام نمی شوند؟ مغز خبرها را بایگانی نمی کند؛ بعضی از آنها را زندگی می کند. اگر از شما بپرسند پنج سال پیش سه شنبه چه غذایی خورده اید، احتمالا چیزی یادتان نمی آید اما اگر از شما بپرسند روزی که یک خبر تکان دهنده را شنیدید کجا بودید، چه کسی کنارتان بود یا اولین واکنش تان چه بود، ممکن است جزئیات زیادی به خاطرتان برگردد. این تفاوت اتفاقی نیست. حافظه انسان فقط دستگاه ذخیره اطلاعات نیست. تجربه هایی که با ترس، شوک، فقدان یا احساس تهدید همراه می شوند، می توانند با شدت بیشتری در شبکه های حافظه و هیجانی تثبیت شوند.به همین دلیل است که یک خبر قدیمی، وقتی دوباره مطرح می شود، گاهی فقط یادآوری ایجاد نمی کند؛ بلکه می تواند بخشی از حالت هیجانی گذشته را نیز فعال کند.
چرا با شنیدن دوباره یک خبر، بدن هم واکنش نشان می دهد؟
ممکن است فکر کنیم چون حادثه مربوط به گذشته است، واکنش ما هم باید صرفا فکری باشد اما مغز همیشه بین خطر واقعی همین لحظه و یادآوری چیزی که زمانی خطرناک بود فاصله روشنی ایجاد نمی کند. وقتی یک محرک با تجربه تهدیدآمیز قبلی ارتباط پیدا می کند، شبکه های مربوط به توجه، حافظه و پاسخ به تهدید می توانند دوباره فعال شوند.
به همین دلیل است که بعضی افراد هنگام دیدن تصاویر یک حادثه قدیمی، شنیدن صدای خاص یا حتی شنیدن نام یک مکان، ناگهان احساس اضطراب، سنگینی قفسه سینه، بی قراری یا تنش می کنند.خبر تازه نیست اما مغز ممکن است برای چند لحظه طوری رفتار کند که انگار باید دوباره آماده مقابله با خطر شود.
نقش حافظه جمعی
همه تروماها شخصی نیستند.برخی رویدادها آنقدر بزرگ هستند که از تجربه فردی عبور می کنند و وارد حافظه یک جامعه می شوند.نسل های مختلف ممکن است یک حادثه را مستقیما تجربه نکرده باشند، اما درباره آن شنیده باشند، تصاویرش را دیده باشند، واکنش والدین شان را دیده باشند یا بارها روایت آن را در رسانه ها دریافت کرده باشند.در این شرایط، یک اتفاق تاریخی می تواند به بخشی از داستان مشترک یک جامعه تبدیل شود.به همین دلیل است که بعضی سالگردها فقط تاریخ روی تقویم نیستند؛ برای گروهی از مردم، زمان بازگشت یک احساس هستند.
یک دام مهم
هر بار که یک حادثه قدیمی را دوباره می بینیم، لزوما خاطره دقیق تری به دست نمی آوریم.حافظه انسان دوربین فیلمبرداری نیست.هر بار که خاطره ای را به یاد می آوریم، امکان دارد بخشی از آن بازسازی شود. اطلاعات جدید، روایت دیگران، تصاویر رسانه ای و حتی باورهای امروزی ما می توانند بر نحوه بازسازی خاطره اثر بگذارند یعنی ممکن است ما کاملا مطمئن باشیم که دقیقا یادمان هست چه اتفاقی افتاد، اما بخشی از آنچه امروز به یاد می آوریم، حاصل بازسازی مغز باشد.این یکی از عجیب ترین ویژگی های حافظه انسان است:ما فقط گذشته را به یاد نمی آوریم؛ گاهی گذشته را دوباره می سازیم.
چرا شبکه های اجتماعی این چرخه را شدیدتر می کنند؟
قبلا یک حادثه تاریخی ممکن بود فقط در سالگردش دوباره دیده شود.امروز کافی است الگوریتم تشخیص دهد که یک موضوع برای شما جذاب است.ناگهان همان تصویر، همان ویدئو، همان روایت و همان خبر می تواند بارها و بارها جلوی چشم شما ظاهر شود.در نتیجه، فاصله روانی ما با بعضی اتفاقات تاریخی کمتر می شود. این مسئله به ویژه درباره اخبار خشونت، جنگ، تروریسم و فجایع انسانی اهمیت دارد. تماشای مکرر تصاویر تهدیدآمیز می تواند احساس ناامنی را در برخی افراد افزایش دهد؛ حتی اگر خود فرد کیلومترها دورتر از محل حادثه باشد.
نگاه روانشناختی
دکتر مریم سامانی – روانشناس بالینی و استاد دانشگاه- می گوید: مسئله فقط این نیست که چه چیزی را به یاد می آوریم.مسئله مهمتر این است که بدن و ذهن ما هنگام یادآوری آن اتفاق چه پیامی دریافت می کنند. اگر مغز یک خبر قدیمی را صرفا به عنوان اطلاعات تاریخی پردازش کند، تجربه ما با زمانی که همان خبر به احساس تهدید تبدیل می شود، کاملا متفاوت است. در شرایطی که جامعه بارها با اخبار جنگ، خشونت، مرگ و ناامنی روبه رو می شود، سیستم روانی انسان ممکن است نسبت به نشانه های تهدید حساس تر شود. در این وضعیت، حتی یک خبر قدیمی می تواند بهانه ای باشد برای فعال شدن نگرانی های جدید.به همین دلیل، گاهی چیزی که ما را مضطرب می کند خود خبر نیست؛ معنایی است که مغز ما از آن خبر استخراج می کند.
یک سوال برای خودتان
وی می گوید: اگر امروز یک خبر قدیمی شما را به شدت تحت تاثیر قرار داد، از خودتان بپرسید: من از خود خبر می ترسم یا چیزی که این خبر درباره آینده به من یادآوری می کند؟ این دو یکی نیستند.ممکن است یک حادثه متعلق به ۲۵ سال قبل باشد، اما ذهن شما آن را به آینده امروزتان وصل کند و دقیقا همین جاست که گذشته می تواند دوباره در زمان حال زندگی کند.
بعضی خبرها نمی میرند، چون صرفا خبر نیستند.آنها به حافظه، ترس، هویت، تجربه جمعی و معنایی که انسان از جهان ساخته است گره خورده اند اما شناخت این سازوکار یک فایده مهم دارد: وقتی بفهمیم چرا یک خبر قدیمی هنوز می تواند قلب مان را تندتر کند، بهتر می توانیم بین خطر واقعی اکنون و زنگ خطری که از گذشته به صدا درآمده، تفاوت بگذاریم. گاهی لازم نیست گذشته را فراموش کنیم. لازم است یاد بگیریم وقتی گذشته در ذهن مان زنگ می زند، بفهمیم این صدا از کجا می آید.
منابع
American Psychological Association (APA). Trauma and Stressor-Related Disorders. Washington, DC: American Psychological Association
Brewin, C. R. (2014). Episodic memory, perceptual memory, and their interaction: Foundations for a theory of posttraumatic stress disorder. Psychological Bulletin, 140(1), 69–97
Ehlers, A., & Clark, D. M. (2000). A cognitive model of posttraumatic stress disorder. Behaviour Research and Therapy, 38(4), 319–345
Schacter, D. L. (1999). The seven sins of memory: Insights from psychology and cognitive neuroscience. American Psychologist, 54(3), 182–203
World Health Organization (WHO). Psychological First Aid: Guide for Field Workers. Geneva: World Health Organization
