به گزارش گروه روانشناسی رکنا، مغز انسان برای به خاطر سپردن چهره ها ساخته شده است. توانایی تشخیص چهره یکی از مهم ترین مهارت های اجتماعی انسان است. ما هر روز با تعداد زیادی چهره رو به رو می شویم و مغز باید در چند لحظه تشخیص دهد این فرد چه کسی است، آیا آشناست، آیا قابل اعتماد است و چه احساسی دارد . برای این کار، مغز یک سیستم تخصصی پردازش چهره دارد که شامل بخش هایی مانند ناحیه صورت دوکی شکل (Fusiform Face Area) و شبکه های مرتبط با حافظه و هیجان است اما مغز همه چهره ها را به یک اندازه ذخیره نمی کند. بعضی چهره ها به دلیل ویژگی های خاص، بار هیجانی یا اطلاعات منحصر به فرد، شانس بیشتری برای ماندگاری دارند .
چهره هایی که احساس ایجاد می کنند، بهتر در حافظه می مانند
یکی از قوی ترین عوامل ماندگاری یک چهره، ارتباط آن با احساسات است. اگر دیدن یک فرد با تجربه ای مهم همراه باشد، مانند شادی، ترس، عشق، تعجب یا حتی خشم، مغز احتمال بیشتری دارد آن چهره را ثبت کند . این اتفاق به نقش آمیگدال (Amygdala) در پردازش هیجان مربوط است. آمیگدال به مغز کمک می کند تشخیص دهد کدام اطلاعات ارزش ذخیره شدن بیشتری دارند. به همین دلیل ممکن است چهره کسی که یک اتفاق مهم را با او تجربه کرده ایم، سال ها در ذهن بماند .
چهره های متفاوت؛ مغز چیزهای غیرمعمول را بهتر به یاد می سپارد
مغز انسان اطلاعات معمولی را راحت تر کنار می گذارد، اما چیزهای متفاوت توجه بیشتری دریافت می کنند. اگر یک چهره ویژگی خاصی داشته باشد، مانند فرم متفاوت چشم ها، حالت خاص لبخند، شیوه نگاه کردن یا ترکیب غیرمعمول اجزای صورت، ممکن است راحت تر در حافظه ثبت شود . این موضوع با مفهوم Distinctiveness Effect در روان شناسی حافظه مرتبط است؛ یعنی اطلاعاتی که از محیط معمولی جدا می شوند، احتمال بیشتری برای یادآوری دارند .
بعضی چهره ها به دلیل شباهت به افراد مهم در ذهن می مانند
گاهی یک چهره به دلیل ارتباط ذهنی با فرد دیگری برای ما ماندگار می شود. ممکن است کسی ما را یاد یکی از اعضای خانواده، یک دوست قدیمی، یک شخصیت مشهور یا حتی یک تجربه خاص بیندازد . مغز انسان دائماً در حال یافتن ارتباط میان اطلاعات جدید و خاطرات قبلی است. بنابراین یک چهره جدید می تواند از طریق شبکه خاطرات قدیمی، اهمیت بیشتری پیدا کند .
زیبایی همیشه دلیل ماندگاری نیست
یکی از باورهای رایج این است که فقط چهره های بسیار زیبا در ذهن می مانند، اما پژوهش ها نشان می دهند این موضوع همیشه درست نیست. گاهی یک چهره معمولی اما همراه با یک تجربه قوی، بسیار ماندگارتر از یک چهره زیبا اما بی اهمیت می شود . زیبایی ممکن است باعث جلب توجه اولیه شود، اما این معنا و احساس است که اغلب باعث ثبت بلندمدت در حافظه می شود .
نگاه و حالت چهره؛ اطلاعاتی که مغز دوست دارد ذخیره کند
چهره فقط شکل هندسی صورت نیست. مغز انسان به حالت های اجتماعی چهره حساس است. برای مثال، یک نگاه بسیار مطمئن، یک لبخند خاص یا یک حالت جدی یا متفکرانه می تواند باعث شود یک چهره شخصیت دارتر و قابل یادآوری تر شود . مطالعات علوم شناختی نشان داده اند که انسان ها چهره ها را همراه با اطلاعات اجتماعی و احساسی پردازش می کنند، نه فقط بر اساس شکل ظاهری .
چهره های مشهور چرا سریع در ذهن ثبت می شوند؟
افراد مشهور نمونه جالبی از حافظه چهره ای هستند. ما ممکن است کسی را هزاران بار دیده باشیم؛ در تلویزیون، اینترنت یا تبلیغات، و همین تکرار باعث تقویت مسیرهای عصبی مرتبط با آن چهره می شود اما فقط تکرار کافی نیست. چهره هایی که همراه با داستان، شخصیت یا احساس خاصی هستند، بسیار بهتر در حافظه باقی می مانند. به همین دلیل گاهی یک بازیگر یا ورزشکار را فقط با یک حالت صورت خاص به یاد می آوریم .
مغز بعضی چهره ها را به عنوان مهم علامت گذاری می کند
سیستم توجه مغز دائماً تصمیم می گیرد چه چیزی ارزش پردازش بیشتر دارد. اگر یک چهره اطلاعات اجتماعی مهم بدهد، احساس ایجاد کند، متفاوت باشد یا با یک خاطره مرتبط شود، مغز آن را در اولویت قرار می دهد . این فرآیند کاملاً ناخودآگاه اتفاق می افتد .
چرا بعضی چهره ها را بعد از سال ها دوباره می شناسیم؟
یکی از شگفتی های حافظه انسان این است که چهره ها می توانند برای مدت طولانی ذخیره شوند. حتی اگر جزئیات زیادی از یک دوره زندگی فراموش شود، ممکن است مغز الگوی کلی یک چهره را حفظ کند . این توانایی برای زندگی اجتماعی انسان اهمیت زیادی داشته است؛ زیرا شناخت افراد آشنا می توانست در گذشته نقش مهمی در همکاری، اعتماد و تشخیص خطر داشته باشد .
آیا حافظه چهره ها همیشه دقیق است؟
مغز انسان یک دوربین ضبط کننده نیست. گاهی ما فکر می کنیم چهره ای را دقیق به یاد داریم، اما حافظه می تواند جزئیات را تغییر دهد، ترکیب کند یا حتی اطلاعات جدید را وارد خاطره کند . پژوهش های حافظه نشان داده اند که یادآوری چهره ها نیز مانند دیگر خاطرات، فرآیندی بازسازی شونده است .
ماندگاری یک چهره بیشتر از زیبایی آن است
چهره هایی که هرگز فراموش نمی کنیم معمولاً ترکیبی از چند عامل دارند: احساس، تفاوت، ارتباط شخصی، تجربه مشترک و اطلاعات اجتماعی. مغز انسان چهره ها را فقط به خاطر ظاهرشان ذخیره نمی کند؛ بلکه آن ها را همراه با داستانی که برای ما دارند نگه می دارد .
به همین دلیل ممکن است یک نگاه کوتاه از یک غریبه سال ها در ذهن بماند، در حالی که چهره های زیبا و بی شماری را که هیچ معنایی برای ما نداشته اند، فراموش کرده ایم .
گاهی چیزی که یک چهره را ماندگار می کند، شکل آن نیست؛ احساسی است که با خود به همراه آورده است .
منابع علمی
Kanwisher, N., McDermott, J., & Chun, M. M. (1997). The Fusiform Face Area: A Cortical Region Specialized for Face Perception. Journal of Neuroscience.
DOI: 10.1523/JNEUROSCI.17-11-04302.1997
Haxby, J. V., Hoffman, E. A., & Gobbini, M. I. (2000). The distributed human neural system for face perception. Trends in Cognitive Sciences.
DOI: 10.1016/S1364-6613(00)01482-0
Easterbrook, J. A. (1959). The effect of emotion on cue utilization and the organization of behavior. Psychological Review.
Eysenck, M. W., & Keane, M. T. Cognitive Psychology: A Student’s Handbook.
Valentine, T. (1991). A unified account of the effects of distinctiveness, inversion, and race in face recognition. Quarterly Journal of Experimental Psychology.
