به گزارش گروه روانشناسی رکنا، مرز میان شوخی سالم و آسیب روانی، فقط در جمله ای که گفته می شود نیست؛ در احساسی است که بعد از آن در رابطه باقی می ماند. شوخی سالم باعث صمیمیت، امنیت و احساس نزدیکی می شود. حتی اگر کسی موضوع شوخی باشد، باز هم احساس ارزشمندی خود را از دست نمی دهد. اما وقتی شوخی باعث شرمندگی، کوچک شدن یا اضطراب یک فرد شود، دیگر نمی توان آن را صرفا سرگرمی دانست. روانشناسان معتقدند شوخ طبعی (Humor) همیشه یک ویژگی مثبت و یکسان نیست. رود مارتین (Rod A. Martin)، روانشناس و پژوهشگر حوزه شوخ طبعی، در مطالعات خود درباره سبک های شوخ طبعی (Humor Styles) نشان داده است که شوخی می تواند هم سازنده باشد و هم آسیب زا. یکی از انواع ناسالم، شوخی پرخاشگرانه (Aggressive Humor) است؛ حالتی که فرد برای خنداندن دیگران، از ضعف ها، اشتباهات یا حساسیت های یک نفر استفاده می کند. در این نوع شوخی، خنده جمع گاهی به قیمت ناراحتی یک نفر تمام می شود. فردی که هدف شوخی قرار گرفته ممکن است لبخند بزند تا موقعیت را حفظ کند، اما در درون خود احساس شرمندگی، خشم یا بی ارزشی داشته باشد.
این همان جایی است که تفاوت میان شوخی و آسیب روانی آشکار می شود اما چرا بعضی افراد چنین رفتاری دارند؟ همیشه دلیل آن بی رحمی آگاهانه نیست. برخی افراد در خانواده یا محیطی بزرگ شده اند که تمسخر کردن، روش عادی ارتباط بوده است. آنها یاد گرفته اند برای جلب توجه، پذیرفته شدن یا ایجاد جایگاه اجتماعی، دیگری را دستمایه خنده قرار دهند. در بعضی موارد نیز شوخی می تواند راهی برای احساس قدرت باشد؛ فرد با پایین آوردن دیگری، برای لحظه ای احساس برتری می کند.
شوخی با شخصیت
در روابط نزدیک، این موضوع حساس تر می شود. در یک رابطه عاطفی ممکن است فردی بارها ویژگی های حساس همسرش را مسخره کند و بعد از اعتراض او بگوید: تو زیادی حساس هستی. در اینجا مسئله فقط یک جمله نیست؛ مسئله نادیده گرفتن احساس طرف مقابل است. رابطه سالم نیازمند اعتباردهی هیجانی (Emotional Validation) است؛ یعنی فرد بتواند احساس دیگری را ببیند، حتی اگر با دیدگاه او موافق نباشد.
از نگاه روانشناسی اجتماعی، یکی از عوامل مهم در این رفتار، ضعف در همدلی (Empathy) است. فرد ممکن است بیشتر به خنده دیگران توجه کند تا تاثیری که حرفش بر فرد مقابل گذاشته است. او واکنش جمع را می بیند، اما درد کسی را که هدف شوخی قرار گرفته، نادیده می گیرد.
یکی از نکات مهم در روانشناسی ارتباطات، تفاوت میان قصد (Intent) و اثر رفتار (Impact) است. ممکن است فردی واقعا بگوید «من قصد بدی نداشتم»، اما این موضوع به تنهایی اثر رفتار او را پاک نمی کند. یک شوخی می تواند بدون نیت آسیب رساندن، همچنان زخمی ایجاد کند؛ به ویژه وقتی درباره موضوعی حساس، تجربه ای دردناک یا نقطه ضعفی شخصی باشد.
دکتر مریم سامانی- روانشناس بالینی و استاد دانشگاه -می گوید: در روابط انسانی، بلوغ عاطفی فقط به این معنا نیست که ما بدانیم چه می خواهیم بگوییم؛ مهم تر این است که بتوانیم تاثیر حرف هایمان را روی دیگری درک کنیم. کسی که بعد از ناراحت کردن طرف مقابل می گوید جنبه شوخی نداری، در واقع به جای بررسی رفتار خود، احساس دیگری را بی اعتبار می کند.
برای تشخیص اینکه یک شوخی سالم است یا آسیب زا، می توان چند سؤال ساده پرسید: آیا هر دو نفر واقعا می خندند یا فقط جمع می خندد؟ آیا این شوخی درباره موضوعی است که فرد مقابل با آن احساس امنیت دارد یا درباره زخمی قدیمی است؟ اگر جای افراد عوض شود، آیا گوینده حاضر است همان جمله را درباره خودش بشنود؟
شوخی قرار است فاصله میان آدم ها را کمتر کند، نه اینکه یک نفر را کوچک تر نشان دهد. خنده ای که با تحقیر دیگری ساخته شود، نشانه صمیمیت نیست؛ نشانه یک مرز ارتباطی آسیب دیده است.
