آخرین به‌روزرسانی: ۱۴ آبان ۱۴۰۵
دریای خزر در طول تاریخ ده‌ها نام داشته است؛ مشهورترین‌هایشان «خزر»، «کاسپین»، «مازندران»، «هیرکانی (گرگان)»، «طبرستان»، «آبسکون» و «قزوین» است. بیشتر این نام‌ها از سه جا آمده‌اند: قوم‌هایی که کنارش زندگی می‌کردند، شهرها و سرزمین‌های ساحلی، و واژه‌هایی که در زبان‌های مختلف به معنی «دریا» بوده‌اند. در این مطلب مهم‌ترین نام‌ها، ریشه‌ی هر کدام و این‌که امروز هر کشور چه می‌نامدش را با منبع آورده‌ایم؛ مناسب برای تحقیق مدرسه و جواب سؤال‌های مسابقه.
مهم‌ترین نام‌های دریای خزر و ریشه‌ی آن‌ها
| نام | ریشه | چه کسانی یا کجا به کار برده‌اند |
|---|---|---|
| دریای خزر | قوم خزر؛ امپراتوری خزرها بین قرن‌های هفتم تا دهم میلادی در شمال این دریا بود | عرب‌ها (بحرالخزر)، ایرانیان و ترک‌زبان‌ها (Hazar Denizi در ترکی، Xəzər dənizi در آذربایجانی) |
| کاسپین (Caspian) | قوم کاسپی که در جنوب‌غربی دریا زندگی می‌کردند؛ استرابون (درگذشته حدود ۲۴ میلادی) نوشته این قوم از بین رفته است. نام شهر قزوین هم هم‌ریشه‌ی همین واژه است | یونانی‌ها و اروپایی‌ها، روسی امروز، و نام رسمی بین‌المللی |
| دریای قزوین (بحر قزوین) | شکل عربی‌شده‌ی «کاسپین» | کشورهای عربی امروز |
| دریای مازندران | استان مازندران در ساحل جنوبی | ایران |
| دریای هیرکانی (گرگان) | سرزمین باستانی هیرکانیا (گرگان) در شمال ایران | یونانیان و رومیان در دوران باستان (Hyrcanium Mare) |
| دریای طبرستان | طبرستان، نام قدیم مازندران | منابع عربی و ایرانی دوره‌ی اسلامی |
| دریای آبسکون (بحر آبسکون) | بندر آبسکون نزدیک دهانه‌ی رود گرگان؛ پیش از حمله‌ی مغول آبادترین بندر خزر بود | جغرافی‌دانان دوره‌ی اسلامی |
| دریای گیلان و دیلم | سرزمین‌ها و مردم گیلان و دیلم | منابع عربی و ایرانی دوره‌ی اسلامی |
| بحرالعجم | «دریای عجم» یعنی دریای ایرانیان و غیرعرب‌ها | منابع عربی |
| دریای خوالین (Khvalyn) | از نام خوارزم | منابع کهن روسی |
| دریای کومیک و تارکی | قوم کومیک و پایتخت تاریخی‌شان، تارکی | منابع محلی قفقاز |
| Mar de Bachu و Mar de Sala | باکو و واژه‌ای به معنی دریا | نقشه‌های اروپایی قرن شانزدهم (اورتلیوس ۱۵۷۰، مرکاتور ۱۵۶۹) |
منابع این جدول ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامه‌ی ایرانیکا (برای آبسکون) و گزارش ایران به کنفرانس سازمان ملل درباره‌ی استانداردسازی نام‌های جغرافیایی است که سایت Iran Chamber منتشر کرده است.
چرا دریای خزر این‌قدر نام دارد؟
طبق گزارش ایران به کنفرانس سازمان ملل درباره‌ی استانداردسازی نام‌های جغرافیایی، فقط در بیش از ۳۰ کتاب عربی و ایرانی دوره‌ی اسلامی حدود ۳۵ نام برای این دریا ثبت شده است. همین گزارش ریشه‌ی نام‌ها را در پنج دسته گذاشته است:
- نام قوم‌ها و مردم ساحل: خزر، کاسپی، هیرکانی، دیلم، گیلان، عجم.
- نام سرزمین‌ها و استان‌ها: مازندران، طبرستان، شروان، مغان، جرجان (گرگان).
- نام شهرهای ساحلی: آبسکون، استرآباد، ساری، باکو (بادکوبه)، حاجی‌طرخان (آستاراخان)، دربند (باب‌الابواب).
- واژه‌هایی به معنی دریا: مثل «دنیز» ترکی و «دریا».
- نام‌های اشتباه: نام دریاهای دیگر که به اشتباه برای خزر به کار رفته، مثل دریای خوارزم و قلزم.
همان گزارش از «وروکش» یا «فراخکرت» در اوستا هم نام برده است. این‌که فراخکرت اوستا همین دریای خزر باشد، میان پژوهشگران قطعی نیست و بیشتر یک دریای اسطوره‌ای دانسته می‌شود.
هر کشور امروز دریای خزر را چه می‌نامد؟
| کشور یا زبان | نام رایج |
|---|---|
| ایران (فارسی) | دریای خزر و دریای مازندران |
| روسیه | Каспийское море (دریای کاسپین) |
| آذربایجان | Xəzər dənizi (دریای خزر) |
| ترکمنستان | Hazar deňzi (دریای خزر) |
| قزاقستان | نامی بر پایه‌ی کاسپین |
| ترکیه | Hazar Denizi (دریای خزر) |
| کشورهای عربی | بحر قزوین؛ در منابع قدیم بحرالخزر |
| انگلیسی و زبان‌های اروپایی | Caspian Sea |
دریای خزر در عدد
خزر بزرگ‌ترین پهنه‌ی آبی بسته‌ی جهان است؛ یعنی به اقیانوس راه ندارد. به همین دلیل بعضی آن را بزرگ‌ترین دریاچه‌ی جهان می‌دانند. اعداد زیر از ویکی‌پدیای انگلیسی است:
| مشخصه | مقدار |
|---|---|
| مساحت | حدود ۳۷۱ هزار کیلومتر مربع (بدون خلیج قره‌بغاز) |
| حجم آب | حدود ۷۸ هزار و ۲۰۰ کیلومتر مکعب |
| بیشترین عمق | حدود ۱۰۲۵ متر، در بخش جنوبی |
| تراز سطح آب | حدود ۲۸ متر پایین‌تر از سطح دریاهای آزاد |
| شوری | حدود ۱٫۲ درصد؛ تقریباً یک‌سوم آب اقیانوس |
| مهم‌ترین رود | ولگا، با حدود ۸۰ درصد آب ورودی |
| کشورهای ساحلی | ایران، روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان |
| طول ساحل هر کشور | قزاقستان ۱۴۲۲، ترکمنستان ۱۰۳۵، آذربایجان ۸۱۳، روسیه ۷۴۷ و ایران ۷۲۸ کیلومتر |
اگر برای مدرسه درباره‌ی آب و منابع آبی تحقیق می‌کنید، تحقیق درباره آب را هم ببینید. برای سؤال‌های بیشتر از این دست هم سری به سوالات مسابقه برای بزرگسالان بزنید.
سؤال‌های پرتکرار
نام‌های دیگر دریای خزر چیست؟
مشهورترین‌ها: کاسپین، مازندران، قزوین، هیرکانی (گرگان)، طبرستان، آبسکون، گیلان، دیلم، بحرالعجم و خوالین.
چرا به دریای خزر کاسپین می‌گویند؟
به‌خاطر قوم کاسپی که در دوران باستان در جنوب‌غربی این دریا زندگی می‌کردند. نام شهر قزوین هم از همین ریشه است.
نام خزر از کجا آمده است؟
از قوم خزر که بین قرن‌های هفتم تا دهم میلادی در شمال این دریا امپراتوری بزرگی داشتند.
چرا به دریای خزر دریای مازندران می‌گویند؟
چون استان مازندران در ساحل جنوبی آن است. در ایران هر دو نام «خزر» و «مازندران» رایج است.
دریای آبسکون کجاست؟
همان دریای خزر است. آبسکون بندری در جنوب‌شرقی خزر نزدیک دهانه‌ی رود گرگان بود که طبق دانشنامه‌ی ایرانیکا بعدها زیر آب رفت.
دریای خزر دریا است یا دریاچه؟
از نظر جغرافیایی پهنه‌ی آبی بسته است و به اقیانوس راه ندارد؛ به همین دلیل بسیاری آن را بزرگ‌ترین دریاچه‌ی جهان می‌دانند، هرچند به‌خاطر وسعت و شوری «دریا» نامیده می‌شود.
منابع
این مطلب را تحریریه‌ی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. ریشه‌ی نام‌ها و آمار از ویکی‌پدیای انگلیسی، اطلاعات آبسکون از دانشنامه‌ی ایرانیکا و دسته‌بندی نام‌ها از گزارش ایران به کنفرانس سازمان ملل آمده است. مساحت و طول ساحل در منابع مختلف کمی متفاوت است و ما رقم متن ویکی‌پدیا را آورده‌ایم.
