به گزارش رکنا، بعضی نقشها فقط روی پرده سینما نمیمانند؛ سالها در ذهن و خاطره مردم زندگی میکنند. از مشحسنِ «گاو» و کمالالملک تا هامون، ناییِ «باشو» و حاجکاظمِ «آژانس شیشهای»، بازیگرانی در سینمای ایران شخصیتهایی خلق کردهاند که گاهی نامشان از خود فیلم و حتی بازیگر هم فراتر رفته است. سینمای ایران در طول دهههای گذشته بازیگران بزرگی داشته که برخی از نقشهایشان به بخشی از حافظه جمعی مردم تبدیل شده است. نقشهایی که حتی سالها پس از ساختهشدن فیلم، با شنیدن نام شخصیت یا فیلم، چهره بازیگر در ذهن مخاطب زنده میشود. این ماندگاری تنها به محبوبیت یک فیلم محدود نیست؛ گاهی بازیگر چنان با شخصیت داستان یکی میشود که تشخیص مرز میان بازیگر و نقش برای مخاطب دشوار خواهد بود.
عزتالله انتظامی؛ مشحسنی که فراموش نشد
یکی از شاخصترین نمونهها، عزتالله انتظامی و نقش مشحسن در فیلم «گاو» است. مشحسن مردی روستایی است که وابستگی عمیقی به گاوش دارد و پس از مرگ حیوان، دچار بحران هویتی میشود.
بازی انتظامی در این فیلم یکی از نقاط عطف بازیگری در سینمای ایران به شمار میرود. البته او تنها با مشحسن ماندگار نشد و نقش عباسآقا سوپرگوشت در «اجارهنشینها» نیز از دیگر شخصیتهای خاطرهانگیز کارنامه اوست.
جمشید مشایخی؛ کمالالملکِ ماندگار
وقتی صحبت از فیلم «کمالالملک» علی حاتمی به میان میآید، تصویر جمشید مشایخی برای بسیاری از مخاطبان تداعی میشود.
مشایخی در این فیلم نقش نقاش نامدار دوره قاجار را بازی کرد و برای این نقش نیز مورد تقدیر قرار گرفت. با وجود آنکه او در فیلمهای دیگری مانند «قیصر» و «سوتهدلان» نیز نقشهای متفاوتی ایفا کرد، کمالالملک همچنان یکی از شناختهشدهترین نقشهای اوست.
خسرو شکیبایی؛ هامونی که هنوز زنده است
شاید کمتر نقشی در سینمای ایران به اندازه حمید هامون با نام بازیگرش گره خورده باشد.
خسرو شکیبایی در فیلم «هامون» داریوش مهرجویی، شخصیت مردی سرگشته، عصبی و عاشق را به تصویر کشید و برای این نقش سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد جشنواره فیلم فجر را دریافت کرد.
شکیبایی بعدها در فیلمهایی مانند «کیمیا»، «پری»، «خواهران غریب» و «اتوبوس شب» نیز تواناییهای خود را نشان داد، اما نام هامون همچنان یکی از نخستین تداعیها از کارنامه این بازیگر فقید است.
علی نصیریان؛ بازیگری فراتر از یک نسل
علی نصیریان از بازیگرانی است که حضورش به یک دوره خاص از سینما محدود نشده است. او از «گاو» و «آقای هالو» تا «ناخدا خورشید» و آثار سالهای اخیر، نقشهای متنوعی را تجربه کرده است.
حضور طولانی او در تئاتر نیز به شکلگیری شخصیتهای ماندگارش کمک کرده و باعث شده چند نسل از مخاطبان با بازی او ارتباط برقرار کنند.
محمدعلی کشاورز؛ از اسداللهخان تا شعبان استخوانی
محمدعلی کشاورز برای بسیاری از مخاطبان با شخصیتهایی مانند اسداللهخان در «هزاردستان» و شعبان استخوانی شناخته میشود.
او در فیلم «مادر» علی حاتمی نیز یکی از نقشهای مهم را ایفا کرد. کشاورز در سال ۱۳۹۹ از دنیا رفت، اما شخصیتهایی که خلق کرد همچنان در حافظه تصویری مردم حضور دارند.
جمشید هاشمپور؛ ستاره اکشن دهه ۶۰
دهه ۶۰ سینمای ایران با نام جمشید هاشمپور نیز گره خورده است. شخصیت زینال بندری در فیلم «تاراج» از نقشهایی بود که محبوبیت او را افزایش داد.
«عقابها» نیز یکی از مهمترین فیلمهای کارنامه هاشمپور محسوب میشود؛ اثری که با بازی سعید راد و هاشمپور به یکی از پرمخاطبترین فیلمهای سالهای پس از انقلاب تبدیل شد. «کانیمانگا» و «تاراج» نیز از دیگر فیلمهایی بودند که جایگاه او را در میان مخاطبان تثبیت کردند.
اکبر عبدی؛ از کمدی تا نقشهای جدی
اکبر عبدی برای بسیاری با نقشهای کمدی شناخته میشود، اما کارنامه او تنها به طنز محدود نیست.
«اجارهنشینها»، «مادر»، «آدمبرفی» و «ناصرالدینشاه آکتور سینما» بخشهایی از مسیر متفاوت بازیگری او را نشان میدهند. نقش غلامرضا در «مادر» و شخصیت متفاوت او در «آدمبرفی» ثابت کرد عبدی میتواند از قالب کمدی فاصله بگیرد و شخصیتهای جدی و پیچیده را نیز بهخوبی اجرا کند.
پرویز پرستویی؛ حاجکاظمی که در ذهن مردم ماند
پرویز پرستویی یکی از متنوعترین کارنامههای بازیگری سینمای ایران را دارد. او هم در آثار کمدی و هم در فیلمهای جدی و دفاع مقدسی حضور داشته است.
اما حاجکاظم در «آژانس شیشهای» یکی از نقشهایی است که بیش از همه با نام پرستویی گره خورده است. در کنار این شخصیت، رضا مارمولک، سروان قربانی در «مومیایی ۳» و جواد کولی در «آدمبرفی» نیز از نقشهای متفاوت کارنامه او هستند.
حاجکاظم تنها یک شخصیت سینمایی نبود؛ برای بسیاری از مخاطبان، تصویری از نسلی بود که تجربه جنگ را پشت سر گذاشته اما هنوز با تبعات آن زندگی میکرد.
رضا کیانیان؛ بازیگری که در یک قالب نماند
رضا کیانیان نیز از بازیگرانی است که نمیتوان کارنامهاش را به یک شخصیت محدود کرد.
او در «آژانس شیشهای» نقش عباس، برادر حاجکاظم، را بازی کرد و در آثاری مانند «سگکشی»، «کیمیا» و «خانهای روی آب» چهرههای متفاوتی از بازیگری خود را نشان داد.
تنوع انتخابهای کیانیان باعث شد او بتواند در دورههای مختلف، جایگاه خود را در سینمای ایران حفظ کند.
سوسن تسلیمی؛ ناییِ «باشو غریبه کوچک»
در میان نقشهای ماندگار زنانه سینمای ایران، سوسن تسلیمی و شخصیت نایی در «باشو غریبه کوچک» جایگاه ویژهای دارند.
تسلیمی در فیلم بهرام بیضایی، نقش زنی گیلانی را ایفا کرد که از کودکی جنگزده از جنوب کشور حمایت میکند. شخصیت نایی ترکیبی از مادری، جسارت و ایستادگی در برابر باورهای رایج جامعه است و همچنان یکی از نقشهای شاخص سینمای ایران محسوب میشود.
فاطمه معتمدآریا؛ از کلاهقرمزی تا گیلانه
فاطمه معتمدآریا نیز از بازیگرانی است که مخاطبان نسلهای مختلف با نقشهای متفاوت او خاطره دارند.
از حضور در «کلاهقرمزی و پسرخاله» گرفته تا «مسافران»، «روسری آبی»، «گیلانه» و «اینجا بدون من»، کارنامه او نشان میدهد که بازیگریاش در یک ژانر یا شخصیت خاص خلاصه نشده است.
هدیه تهرانی؛ ستارهای که پوسترها را تسخیر کرد
در دهه ۷۰، هدیه تهرانی به یکی از مهمترین چهرههای سینمای ایران تبدیل شد. فیلمهایی مانند «سلطان»، «قرمز» و «شوکران» جایگاه او را تثبیت کردند و بعدها «چهارشنبهسوری» نشان داد که او تنها به یک مدل نقش وابسته نیست.
در آن دوران، حضور یک ستاره روی پوستر فیلم میتوانست به اندازه نام کارگردان در جذب مخاطب اهمیت داشته باشد.
لیلا حاتمی و شهاب حسینی؛ نسل تازه نقشهای ماندگار
لیلا حاتمی با فیلم «لیلا» یکی از نقشهای مهم کارنامه خود را ثبت کرد و بعدها با «رگ خواب» و «بیپولی» مسیر متفاوتی را ادامه داد. نقش سیمین در «جدایی نادر از سیمین» نیز جایگاه او را در سینمای ایران و عرصه بینالمللی تثبیت کرد.
شهاب حسینی نیز از بازیگران نسل جدیدتر است که در آثاری مانند «درباره الی»، «جدایی نادر از سیمین»، «سوپراستار» و «فروشنده» حضور داشته است. او برای بازی در «فروشنده» جایزه بهترین بازیگر مرد جشنواره کن را دریافت کرد.
آیا سینمای امروز هم نقشهای ماندگار میسازد؟
در نسل جدید نیز بازیگران توانمندی ظهور کردهاند؛ از نوید محمدزاده، هوتن شکیبا، جواد عزتی و بهرام افشاری گرفته تا بازیگرانی مانند ستاره پسیانی، پانتهآ پناهیها، سحر دولتشاهی، طناز طباطبایی و مهدی حسینینیا.
این بازیگران نشان میدهند که سینمای ایران همچنان ظرفیت خلق شخصیتهای تازه و ماندگار را دارد. با این حال، ماندگاری یک نقش تنها به بازیگر وابسته نیست و فیلمنامه، کارگردانی، فضای اجتماعی فیلم و ارتباط شخصیت با تجربههای واقعی مخاطبان نیز در آن نقش دارد.
در نهایت، شاید بتوان گفت ماندگارترین نقشهای سینمای ایران آنهایی هستند که سالها بعد، با شنیدن نامشان هنوز چهره بازیگر در ذهنمان زنده میشود؛ نقشهایی که دیگر فقط متعلق به یک فیلم نیستند و به بخشی از خاطره جمعی چند نسل تبدیل شدهاند.
