به گزارش گروه روانشناسی رکنا، اگر قرار است دیدن رنگ سبز و شکل برگ ها حال ما را بهتر کند، شاید گل مصنوعی هم باید همان اثر را داشته باشد اما اگر بخشی از تجربه آرامش از خود طبیعت زنده می آید، شاید داستان کاملا متفاوت باشد.پاسخ علم، برخلاف بسیاری از توصیه های فضای مجازی، یک بله یا خیر ساده نیست. مغز فقط تصویر را نمی بیند. وقتی به یک گیاه نگاه می کنیم، اولین چیزی که دریافت می کنیم اطلاعات دیداری است. شکل، رنگ، اندازه، بافت و حرکت. از این نظر، یک گیاه مصنوعی می تواند بسیاری از نشانه های ظاهری گیاه طبیعی را تقلید کند اما تجربه گیاه فقط دیدن آن نیست. گیاه طبیعی تغییر می کند. برگ تازه می دهد. گاهی برگش زرد می شود. رشد می کند، خم می شود و به نور واکنش نشان می دهد. ممکن است بوی خاصی داشته باشد و وقتی آن را لمس می کنیم، بافت زنده و متفاوتی احساس کنیم. حتی مراقبت از گیاه نیز بخشی از تجربه است. آبیاری، هرس کردن، جابجا کردن، دیدن رشد و انتظار برای برگ جدید، رابطه ای میان انسان و موجود زنده ایجاد می کند که یک شیء مصنوعی به همان شکل ایجاد نمی کند بنابراین اگر بخواهیم بپرسیم: آیا مغز تفاوت را می فهمد؟، باید اول مشخص کنیم منظورمان از تفاوت چیست. از نظر تشخیص بصری، گاهی ممکن است نه. از نظر تجربه کامل حسی و رفتاری، احتمالا تفاوت بسیار بیشتر است.
چرا دیدن طبیعت مهم است؟
پژوهش های روانشناسی محیط نشان داده اند مواجهه با محیط های طبیعی می تواند با پیامدهای مثبتی در زمینه خلق، استرس و توجه همراه باشد. یکی از توضیح های شناخته شده، نظریه بازیابی توجه است که می گوید برخی ویژگی های محیط طبیعی می توانند فرصت نوعی استراحت از توجه ارادی و مداوم فراهم کنند اما نکته مهم این است که پژوهش درباره طبیعت بسیار گسترده تر از پژوهش درباره گل مصنوعی است این یعنی نمی توان به سادگی نتیجه گرفت هر چیزی که ظاهر طبیعت را تقلید کند، دقیقا همان اثر را ایجاد می کند. ممکن است بعضی از ویژگی های دیداری طبیعت را بازسازی کند، اما همه تجربه طبیعت را نه.
گل مصنوعی چه چیزی را شبیه سازی می کند؟
گل مصنوعی می تواند شکل و رنگ طبیعت را به خانه بیاورد و همین موضوع ممکن است ارزش روانی داشته باشد. اگر یک فضای سبزتر از نظر دیداری برای فرد خوشایندتر باشد، استفاده از عناصر مصنوعی نیز می تواند به تجربه مثبت فضا کمک کند برای مثال، کسی که نمی تواند از گیاه طبیعی نگهداری کند ممکن است با قرار دادن یک گیاه مصنوعی، فضای مورد علاقه خود را بسازد.در این حالت، ارزش اصلی ممکن است در زیبایی، رنگ، خاطره و احساس شخصی فرد باشد.پس نمی توان گفت گل مصنوعی بی فایده است اما نمی توان هم گفت دقیقا همان اثر گیاه طبیعی را دارد.
این دو ادعا با هم فرق دارند.گیاه زنده یک تجربه است، نه فقط یک تصویرفرض کنید دو گلدان کاملا شبیه هم دارید.یکی طبیعی است و دیگری مصنوعی.از فاصله دو متری ممکن است تشخیص آنها سخت باشد اما وقتی نزدیک می شوید،تفاوت های بیشتری آشکار می شود.گیاه طبیعی با زمان تغییر می کند.به نور واکنش نشان می دهد.نیاز به مراقبت دارد.گاهی برگ تازه می دهد.گاهی بیمار می شود و همین تغییرات باعث می شود حضور آن در خانه یک تجربه پویا باشد.
گل مصنوعی اما تقریبا ثابت می ماند. این ثبات می تواند برای بعضی افراد مزیت باشد؛ چون نگهداری نمی خواهد و نگرانی از خراب شدن آن وجود ندارد. برای بعضی دیگر، همین بی تغییری ممکن است بخشی از جذابیت آن را کم کند بنابراین حتی اینجا نیز یک نسخه عمومی وجود ندارد.برای یک نفر، گیاه طبیعی لذت بخش است.برای دیگری، یک مسئولیت اضافی است و برای نفر سوم، گل مصنوعی دقیقا همان چیزی است که می خواهد.
مسئله مراقبت هم مهم است
وقتی درباره گیاهان طبیعی صحبت می کنیم، معمولا فقط مزایا را می بینیم اما نگهداری از گیاه برای همه آرامش بخش نیست. اگر فرد دائما نگران باشد که چرا برگ گیاه زرد شده، چند روز یک بار باید آب بدهد یا چرا گیاه رشد نمی کند، همان گیاه ممکن است به جای آرامش، به یک وظیفه دیگر تبدیل شود. اینجا یک اصل مهم روانشناختی دوباره ظاهر می شود: محیط باید با فرد سازگار باشد. اگر نگهداری از گیاه برای شما لذت بخش است، می تواند بخشی از تجربه مثبت خانه باشد. اگر برایتان استرس زا است، هیچ ضرورت روان شناختی وجود ندارد که حتما گیاه طبیعی داشته باشید. هدف، ساختن محیطی است که فشار روانی را بیشتر نکند.
آیا لمس کردن اهمیت دارد؟
یکی از تفاوت های مهم طبیعت واقعی و تصویر طبیعت، تجربه حسی است. گیاه طبیعی را می توان لمس کرد. بویید. برگ آن را احساس کرد. تغییراتش را دید اما گل مصنوعی معمولا تجربه حسی محدودتری دارد. البته این به معنای آن نیست که لمس گیاه طبیعی به تنهایی باعث کاهش اضطراب می شود. شواهد علمی در این زمینه هنوز محدودتر از شواهد کلی درباره مواجهه با طبیعت است اما از نظر منطقی، وقتی یک تجربه چندحسی است، اطلاعات بیشتری درباره محیط در اختیار مغز قرار می گیرد.
در مورد گیاه طبیعی، این تجربه می تواند شامل بینایی، لمس، بو، تغییرات زمانی و تعامل رفتاری باشد. طبیعت واقعی حتی قابل پیش بینی کامل، نیست. یکی از تفاوت های جالب طبیعت با اشیای مصنوعی این است که طبیعت کاملا ثابت نیست.یک برگ امروز همان برگ فردا نیست.گل باز می شود و بعد پژمرده می شود.نور روی گیاه در طول روز تغییر می کند.سایه برگ ها جابه جا می شود.این تغییرات کوچک ممکن است بخشی از همان چیزی باشند که محیط طبیعی را از یک تصویر ثابت متفاوت می کند.
در نظریه بازیابی توجه، ویژگی هایی مانند پیچیدگی متناسب با محیط طبیعی اهمیت دارند؛ یعنی محیط می تواند توجه را درگیر کند، بدون اینکه دائما از فرد بخواهد کاری انجام دهد.یک گل مصنوعی بسیار زیبا ممکن است چنین تجربه ای را تا حدی ایجاد کند، اما نمی توان فرض کرد تمام ویژگی های یک محیط زنده را بازتولید می کند.
آیا گل مصنوعی می تواند خاطره بسازد؟
چون برای ساختن خاطره لازم نیست یک شیء زنده باشد.یک عکس، عروسک، خانه، لباس یا حتی یک فنجان می تواند حامل خاطره شود.اگر یک گل مصنوعی در یک دوره مهم زندگی شما حضور داشته باشد، بعدها دیدنش می تواند خاطرات همان دوره را فعال کند.پس از نظر حافظه و معنا، مصنوعی بودن به معنای بی ارزش بودن نیست.ممکن است یک گل مصنوعی برای یک فرد ارزش عاطفی بسیار بیشتری از یک گیاه طبیعی داشته باشد.این همان جایی است که باید بین اثر طبیعی بودن و معنای شخصی تفاوت بگذاریم. یکی مربوط به ویژگی محیط است و دیگری مربوط به داستان زندگی فرد.
چرا بعضی افراد با گل مصنوعی احساس خوبی دارند؟
پاسخ بسیار ساده است: چون دوستش دارند. گاهی روانشناسی بیش از حد پیچیده می شود و برای هر رفتار دنبال یک علت عمیق می گردد.ممکن است کسی گل مصنوعی را انتخاب کند چون همیشه زیبا می ماند.چون حساسیت یا مشکل دیگری با بو ندارد.چون وقت مراقبت از گیاه را ندارد.چون خانه اش نور کافی ندارد یا چون یک گل مصنوعی خاص او را یاد خانه کودکی اش می اندازد.هیچکدام از این انتخاب ها به خودی خود نشانه مشکل روانی نیست.برعکس، توانایی انتخاب محیط متناسب با نیازهای خود می تواند بخشی از احساس کنترل باشد.همانطور که در مقاله های قبلی این مجموعه دیدیم، احساس کنترل یکی از عناصر مهم تجربه مثبت از خانه است.
پس گل طبیعی یا گل مصنوعی؟
اگر سوال این باشد که کدام یک از نظر علمی بهتر است؟، پاسخ مطلق نداریم. اگر هدف شما تجربه کامل تری از طبیعت، تغییرات زنده، مراقبت، بو و تعامل حسی است، گیاه طبیعی تجربه متفاوتی فراهم می کند. اگر هدف شما زیبایی، رنگ، نشانه ای از طبیعت و ایجاد یک فضای شخصی بدون نیاز به مراقبت است، گیاه مصنوعی می تواند انتخاب کاملا معقولی باشد اما اگر کسی ادعا کند گل مصنوعی دقیقا همان اثر روانی گیاه طبیعی را دارد، باید از او پرسید شواهدش چیست. چون شبیه بودن ظاهر، به معنای یکسان بودن تجربه نیست.
تلنگر روانشناختی
دکتر مریم سامانی – روانشناس بالینی – معتقد است در روانشناسی محیط، یک اشتباه رایج این است که فکر کنیم یک شیء به تنهایی حال ما را خوب یا بد می کند.در حالی که آنچه تجربه می کنیم حاصل رابطه میان فرد و محیط است. برای یک نفر، مراقبت از یک گیاه می تواند یک تجربه آرام و معنادار باشد. فرد هر روز رشد برگ ها را می بیند، به آن آب می دهد و احساس می کند بخشی از خانه اش زنده است.برای فرد دیگری، همین گیاه می تواند یک مسئولیت آزاردهنده باشد.در مقابل، گل مصنوعی ممکن است برای همان فرد احساس نظم، زیبایی و کنترل ایجاد کند بنابراین من به جای اینکه بپرسم: طبیعی بهتر است یا مصنوعی؟ ترجیح می دهم بپرسم: این انتخاب چه تجربه ای برای این فرد ایجاد می کند؟
اگر یک گیاه طبیعی شما را مجبور می کند دائما نگران نگهداری باشید، شاید انتخاب مناسبی نباشد.اگر یک گل مصنوعی فقط برای پر کردن خانه انتخاب شده و هیچ ارتباطی با سلیقه و احساس شما ندارد، شاید اثر چندانی هم نداشته باشد اما اگر یک عنصر طبیعی یا حتی مصنوعی باعث شود فضا را بیشتر دوست داشته باشید، احساس تعلق کنید و از بودن در خانه لذت ببرید، همین تجربه می تواند از نظر روان شناختی ارزشمند باشد. خانه قرار نیست امتحان طبیعت شناسی بدهد. قرار است جای زندگی شما باشد.
یک آزمایش کوچک
وی می گوید: اگر در خانه هم گل طبیعی دارید و هم گل مصنوعی، یک بار بدون اینکه به تفاوت آنها فکر کنید، چند دقیقه کنار هر کدام بنشینید.به آن نگاه کنید.به رنگش توجه کنید.اگر طبیعی است، تغییراتش را ببینید.اگر مصنوعی است، ببینید چه چیزی در ظاهرش برایتان خوشایند است. بعد فقط یک سوال از خودتان بپرسید: کنار کدام یک بیشتر احساس می کنم این فضا برای من خوشایند است؟
لازم نیست پاسخ شما با پاسخ دیگران یکی باشد.اتفاقا اگر متفاوت باشد، نکته مهم روانشناسی محیط را بهتر نشان می دهد.
مغز ما فقط با چشم زندگی نمی کند.وقتی با یک گیاه طبیعی روبه رو می شویم، ممکن است رنگ، شکل، بو، لمس، تغییرات زمانی و حتی تجربه مراقبت را دریافت کنیم.گل مصنوعی بخشی از این تجربه را بازسازی می کند، اما همه آن را نه بنابراین نه لازم است گل مصنوعی را بی اثر بدانیم و نه علمی است که بگوییم دقیقا همان اثر گیاه طبیعی را دارد.
سوال درست این نیست که گل طبیعی یا گل مصنوعی؟ سوال بهتر این است: کدام انتخاب، خانه من را برای خود من، زنده تر و قابل زندگی تر می کند؟
منابع
Bringslimark, T., Hartig, T., & Grindal Patil, G. (2009). The psychological benefits of indoor plants: A critical review of the experimental literature. Journal of Environmental Psychology, 29(4), 422–433
Zhao, T., Markevych, I., Buczyłowska, D., et al. (2023). When green enters a room: A scoping review of epidemiological studies on indoor plants and mental health. Environment International, 172, 107715
Ohly, H., White, M. P., Wheeler, B. W., et al. (2016). Attention Restoration Theory: A systematic review of the attention restoration potential of exposure to natural environments. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part B, 19(7), 305–343
Hartig, T., Mitchell, R., de Vries, S., & Frumkin, H. (2014). Nature and health. Annual Review of Public Health, 35, 207–228
Kaplan, S. (1995). The restorative benefits of nature: Toward an integrative framework. Journal of Environmental Psychology, 15(3), 169–182
Gifford, R. (2014). Environmental psychology matters. Annual Review of Psychology, 65, 541–579
